Archiwa Berzina

Buddyjskie archiwa dr. Alexandra Berzina

Wyświetl w trybie przyjaznym dla niewidomych. Skocz do nawigacji

Strona główna > Studia historii, kultur i porównawcze > Historia buddyzmu i bonu > Rozprzestrzenianie się buddyzmu w Azji

Rozprzestrzenianie się buddyzmu w Azji

Artykuł pierwotnie opublikowano jako część tekstu
Berzin, Alexander. Buddhism and Its Impact on Asia. Asian Monographs, no. 8.
Cairo: Cairo University, Center for Asian Studies, June 1996.

Tłumaczenie na polski: Milena Bianga

Krótki rys historyczny

Choć buddyzm nigdy nie przerodził się w ruch misjonarski, to nauki Buddy rozprzestrzeniły się szeroko na subkontynencie indyjskim, a stamtąd zawędrowały do Azji. W każdej kulturze, do której dotarły, metody i style buddyjskie były modyfikowane w taki sposób, aby pasowały do lokalnej mentalności, ale jednocześnie nie straciły nic ze swej istoty – mądrości i współczucia. W buddyzmie nigdy jednak nie powstała ogólna hierarchia władz religijnych z najwyższym przywódcą na czele. W każdym kraju, do którego dotarł buddyzm, rozwinęła się jego specyficzna forma i struktura religijna z przywódcą duchowym. Obecnie najlepiej znanym i szanowanym buddyjskim przywódcą duchowym na świecie jest Jego Świątobliwość Dalajlama.

Buddyzm można podzielić na dwa główne nurty. Hinajana, mały pojazd, kładzie nacisk na wyzwolenie indywidualne, podczas gdy w mahajanie, wielkim pojeździe, praktykujący koncentrują się na osiągnięciu pełnego stanu Buddy, aby móc jak najskuteczniej pomagać innym. Każdy z tych nurtów zawiera wiele bardziej szczegółowych podziałów. Do chwili obecnej przetrwały jednak trzy główne formy: hinajana (znana jako therawada) w południowo-wschodniej Azji oraz dwie tradycje mahajany – chińska i tybetańska.

Tradycja therawady rozprzestrzeniła się z Indii do Sri Lanki i Birmy w trzecim tysiącleciu p.n.e., a stamtąd dotarła do prowincji Yunnan w południowo-zachodnich Chinach, do Tajlandii, Laosu, Kambodży, Wietnamu Południowego oraz Indonezji. Wkrótce na wybrzeżach Półwyspu Arabskiego, a nawet w odległej Aleksandrii w Egipcie, pojawili się praktykujący buddyzm kupcy indyjscy. Inne formy hinajany przetrwały aż do współczesnych czasów w Pakistanie, Kaszmirze, Afganistanie, wschodnim Iranie i na jego wybrzeżach, w Uzbekistanie, Turkmenistanie i Tadżykistanie. Były to dawne obszary Gandhary, Baktrii, Partii i Sogdiany. Z centralnej Azji formy te w II wieku n.e. przedostały się dalej do Wschodniego Turkiestanu (Xinjiang) i Chin Wewnętrznych, a pod koniec VII wieku do Kirgistanu i Kazachstanu. Te formy hinajany połączyły się później z aspektami mahajany, która także pochodzi z Indii, i mahajana stała się dominującą formą buddyzmu w większości regionów Azji Centralnej.

Chińska tradycja mahajany dotarła do Korei, Japonii i Wietnamu Północnego. Około V wieku inna wczesna fala mahajany, połączona z sziwaicką formą hinduizmu, rozprzestrzeniła się z Indii do Nepalu, Indonezji, Malezji i niektórych regionów Azji Południowo-wschodniej. Tybetańska tradycja mahajany, zapoczątkowana w VII wieku, przejęła pełny dorobek historyczny buddyzmu indyjskiego i zakorzeniła się w regionach himalajskich oraz w Mongolii, Turkiestanie Wschodnim, Kirgistanie, Kazachstanie, północnej części Chin Wewnętrznych, Mandżurii, Syberii oraz regionie zamieszkałym przez mongolskich Kałmuków w pobliżu Morza Kaspijskiego we wschodniej Rosji.

Sposób rozprzestrzeniania się buddyzmu

Buddyzm rozprzestrzeniał się w większości rejonów Azji pokojowo i na kilka sposobów. Budda Siakjamuni ustanowił precedens. Zajmując się głównie nauczaniem, podróżował do pobliskich królestw, aby dzielić się swoją wiedzą z tymi, którzy byli otwarci i wykazywali zainteresowanie. Instruował też swoich mnichów, aby szli w świat i rozpowszechniali jego nauki. Nie prosił innych, aby potępili i porzucili swoją dotychczasową religię i nawrócili się na nową, ponieważ nie zamierzał zakładać własnej religii. Po prostu starał się pomagać innym wyjść poza nieszczęścia i cierpienia, jakie sami sobie przynoszą z powodu braku zrozumienia. Zainspirowane przykładem Buddy późniejsze generacje jego uczniów dzieliły się z innymi metodami, których skuteczność same wypróbowały we własnym życiu. W ten sposób nauki, które nazywamy teraz „buddyzmem”, rozprzestrzeniły się szeroko.

Czasami ten proces przebiegał w sposób naturalny. Na przykład kiedy buddyjscy kupcy odwiedzali inne kraje i osiedlali się w nich, niektórzy członkowie społeczności lokalnych zaczynali interesować się przekonaniami tych cudzoziemców, tak jak to się działo podczas wprowadzania islamu w Indonezji i Malezji. W przypadku buddyzmu podobny proces miał miejsce w oazach leżących wzdłuż Jedwabnego Szlaku w Azji Centralnej w okresie dwóch ostatnich wieków p.n.e. i dwóch pierwszych wieków n.e. Gdy lokalni władcy i mieszkańcy dowiedzieli się więcej o religii z Indii, zaczęli zapraszać mnichów z terenów, z których pochodzili kupcy indyjscy, jako doradców i nauczycieli i w ten sposób przyjęli wiarę buddyjską. Inną naturalną metodą była powolna asymilacja kulturowa następująca u zwycięskich ludów, na przykład Grecy, począwszy od II wieku p.n.e., zaczęli przejmować buddyzm od mieszkańców Gandhary (obecnie centralny Pakistan).

Często jednak rozpowszechnianie się buddyzmu następowało głównie za przyczyną jakiegoś potężnego władcy, który sam przyjął i wspierał nauki buddyjskie. Na przykład w połowie III wieku p.n.e. buddyzm zaczął się szerzyć w północnych Indiach w wyniku osobistego zaangażowania w te nauki króla Aśoki. Ten wielki budowniczy imperium nie zmuszał swoich podwładnych do przyjęcia buddyzmu, ale w całym królestwie ogłaszał wyryte na żelaznych kolumnach edykty nawołujące ludzi do prowadzenia etycznego życia i sam przestrzegał takich zasad, co wielu inspirowało do przyjęcia nauk Buddy.

Król Aśoka podejmował także aktywne próby szerzenia nauk buddyjskich poza granicami swojego królestwa, wysyłając misje do odległych krajów. W niektórych przypadkach działał na zaproszenie zagranicznych władców, na przykład króla Tiszji (Tishya) ze Sri Lanki. Przy innych okazjach z własnej inicjatywy wysyłał mnichów jako posłów. Mnisi ci jednak nie wymuszali na innych przejścia na religię buddyjską, ale po prostu udostępniali nauki Buddy, pozwalając ludziom samodzielnie dokonać wyboru. Dowodzi tego fakt, że w takich miejscach jak południowe Indie czy południowa Birma buddyzm wkrótce zaczął się zakorzeniać, natomiast w innych, na przykład w greckich terytoriach w centralnej i zachodniej Azji nie ma żadnych śladów bezpośrednich wpływów buddyjskich.

Inni religijni królowie, na przykład XVI-wieczny magnat mongolski, Altan Khan, zapraszali nauczycieli buddyjskich do swoich królestw i ogłaszali buddyzm oficjalnym wyznaniem w państwie, aby w ten sposób zjednoczyć poddanych i wzmocnić swoje rządy. Podczas tego procesu mogło się zdarzyć, że zakazywali pewnych niebuddyjskich praktyk, lokalnych religii, a nawet mogli prześladować tych, którzy nadal je wyznawali, ale tego typu autorytarne ruchy wynikały głównie z przyczyn politycznych. Ci ambitni władcy nigdy nie zmuszali swoich poddanych do przyjęcia buddyjskich przekonań i praktyk. To nie stanowi części tej religii.

Skoro Budda Siakjamuni nauczał ludzi, aby nie podążali za jego naukami z samej tylko ślepej wiary, ale samodzielnie, dokładnie je analizowali, zanim je zaakceptują, to tym bardziej nie powinni byli przyjmować nauk buddyjskich zmuszani przez nadgorliwych misjonarzy czy dekrety królewskie. Dlatego na przykład gdy Neidżi Toin (Neiji Toin) na początku XVII wieku próbował przekupić nomadów mongolskich ze wschodu, aby przeszli na buddyzm, oferując im żywy inwentarz za każdy wers, którego się nauczyli na pamięć, złożyli oni skargę najwyższym władzom. W końcu ten apodyktyczny nauczyciel został ukarany i wygnany.