ذخیرۂ برزن

الیگزینڈر برزن دا بدھ ذخیرۂ برزن

ایس صفحے دے متنی روپ ول کانٹا بدلو ۔ مڈھلی بھال تے جاؤ

مڈھلا > تاریخی، سنسکرتی اتے تقابلی مطالعہ > بدھ مت اتے بان دی تاریخ > بدھ مت اتے اسلام دا پچھمی ترکستان وچ تاریخی خاکہ

بدھ مت اتے اسلام دا پچھمی ترکستان وچ تاریخی خاکہ

الیگزینڈر برزن
ستمبر ۱۹۹۴، نظرثانی نومبر ۲۰۰۶
(سناتن آثار بارے معلومات سرجی سوکولوو نے دتی)
ترجمہ: افضال محمود

پارتھیا اتے باختریا

تاریخی لحاظ نال، بدھ مت دی ساریاں پشلیاں پنج روسی وسطی ایشیائی ریاستاں جو کہ رل کے پچھمی ترکستان بندیاں نیں: ترکمنستان، ازبکستان، تاجکستان، کرگستان، اتے کازخستان وچ بنیاد رکھی گئی۔ پہلی صدی قبل مسیح وچ ایہ گندھارا (پاکستان) اتے افغانستان توں پارتھیا[۱] اتے باختریا دے راجاں ول پھیلیا۔ ترکمنستان اتے اتری پوربی ایران رل کے پارتھیا راج بندا سی؛ جد کہ دکھنی ازبکستان، تاجکستان، اتے اتری افغانستان رلا کے باختریا راج[٢] کہلواندا سی۔

سگدیا

وسطی ازبکستان وچ سگدیا[٣] اتے اتری پچھمی تاجکستان وچ بدھ مت باختریا ولوں آیا۔ چھیویں صدی دے چینی زیارتی زوانگزنگ (حسوان-تسنگ) نے سگدیا دی راجدھانی سمرقند وچ دو بوہت وڈیاں بودھی خانقاہواں دا ذکر کیتا ہے۔

پچھمی ترک راج

ستویں صدی عیسوی وچ جدوں منگولیا دے آلتائی لوکاں نے وسطی ایشیا دا وڈا حصہ فتح کر لیا، تے بدھ مت سگدیا توں اتے دکھنی پوربی ترکستان وچ کاشغر تے خوطان توں دکھنی کازخستان دی وادی تارز(تلاس) اتے اتری کرگستان وچ وادی چو ول پھیلیا۔ ایہ علاقے پچھمی ترک راج [۴] دا حصہ سان۔ اٹھویں صدی وچ جدوں تبت دا ترکستان اوپر راج سی، تبتیاں نے پوربی کرگستان اوپر وی قبضہ کر لیا، تے ایس طراں اوہ اپنے نال پراکرتی بدھ مت [۵] لیائے۔ 

بھاویں اسلام ناویں تے دسویں صدی وچ وسطی ایشیا دی ریاستاں دے دکھنی حصے وچ آیا، اتے یارہویں صدی وچ اتری حصے وچ، پر بدھ مت اتری حصے وچ اکا ہی نئیں سی مک گیا۔ اوتھے اسلام ہمیش ہی کمزور رہیا سغوں شمانی پنتھ اتے بدھ مت وچ رل وی گیا۔ ایس سارے علاقے وچ اسلام دا وڈا روپ ہمیش توں ہی صوفیانہ رہیا اے، یعنی اک غیر اصول پرست فرقہ جیہڑا کہ مراقبے اوپر زور دیندا ہے، اک بوہت زیادہ شیدائی مریداں دی جماعت جیہڑی کسے مرشد دے دوالے رہندی ہے۔ 

ڈزنگری منگول 

پوربی ترکستان دے ڈزنگری منگول[۶] جیہڑے کہ تبتی بدھ مت دے گیلوگ روپ نوں مندے سان، اتے جنہاں توں ستویں صدی دے شروع وچ کلمک نکھڑ گئے سان، نے سولھویں صدی توں اٹھارویں صدی دے وسط تیکر بلخاش جھیل دے پورب اتے دکھن ول، پوربی کازخستان دے علاقے سیمی رشے وچ، نالے ستویں صدی دے وسط توں اٹھویں صدی دے وسط تیکر کرگستان وچ جھیل اسیک کل دے آلے دوالے تنبوواں دیاں خانقاہواں بنایاں۔ کلمک لوکاں نے وی، جد اوہ وولگا ول ہجرت کر گئے، کازخستان دے کئی حصیاں وچ تنبوواں دیاں خانقاہواں بنائیاں سان۔

ڈزنگراں نے وی پوربی کازخستان دے علاقیاں وچ جھیل بلخاش دے آلے دوالے پتھر دیاں خانقاہواں[۷] بنائیاں۔ ایہ گیلوگ خانقاہواں[۸] انہویں صدی دے وسط تیکر روس دے کازخستان نوں فتح کرن تیکر قائم رہیاں۔ ایس گل بارے پکا پتہ نئیں کہ ایہ خانقاہواں ڈزنگراں نے اٹھارویں صدی دے وسط وچ منچوریاں ہتھوں شکست توں پہلاں بنوائیاں سان تے اوہ تباہی توں بچ رہیاں، یا ایہ اوہناں  ڈزنگر مہاجراں نے بنائیاں جیہڑے کہ قتلِ عام اتے پوربی ترکستان دے چین دی منچوریا سلطنت وچ رلان مغروں کازخستان نوں نس گئے۔ ایہناں وچوں کجھ کلمک لوکاں نے وی بنائیاں ہوون دیاں جو کہ اٹھارویں صدی دے اخیر وچ وولگا توں پوربی ترکستان مُڑ آۓ، پر اوہ کازخستان وچ وس رہے۔ ایہ ذرا اوکھا سوال اے کیوں جے روسی زبان وچ ڈزنگراں نوں اکثر کلمک آکھیا جاوندا ہے۔

بدھ مت اتے اسلام وچکار سنسکاری لین دین

ایس سارے علاقے وچ، بدھ مت اتے اسلام وچکار سنسکاری لین دین دیاں کئی نشانیاں ملدیاں نیں۔ مثال دے طور تے، کازخ صوفی نہ صرف پنر جنم نوں مندے نیں، سغوں پشلے مرشداں دے تناسخ اوپر وی یقین رکھدے نیں جویں کہ تبتی اتے منگول اپنے استاداں بارے ایمان رکھدے نیں۔ صوفیاں نے اپنے مرشداں دے مزار بناۓ جنہاں دوالے اوہ پھیرے لاوندے نیں اتے گھیو دے دیوے بالدے نیں، ایہ اوس بودھی رسم دی یاد دواندی ہے جدے وچ بودھی اپنے سورگ واس استاداں دے ستوپیاں دوالے ایہو کجھ کردے نیں۔ صوفی مراقبے وچ بودھی منتراں وانگوں اسلامی ذکر کردے نیں، جیہڑا ساہ دے پھیر نال ہوندا ہے، نالے پیغمبرﷺ اتے روحانی مرشداں دا تصور کردے نیں۔

 


 

[١] ترکمنستان وچ میری (میرو)اتے اشکبات دے نیڑے دوہناں تھاواں اوپر اک اک پارتھی بودھی ستوپ دے نشان ملے نیں۔ اشکبات دے نیڑے بودھی غار وی ملے نیں۔

[٢] دکھنی ازبکستان وچ ترمز دے نیڑے کارا، فیاس دلویرزن تیپے اوپر دو باختری بودھی خانقاہواں دے نشان ملے نیں، نالے زرمولا اوپر اک ستوپ دے نشان، اتے بلالک تیپے اوپر دیواراں اوپر بودھی مورتاں دے نشان ملے نیں، ایہ دونویں تھاواں سرخان دریا دے علاقے وچ واقع نیں۔ 

[٣] سگدی سنسکار دے بودھی نشان یرکرگن وچ سمرقند دے نیڑے، ازبکستان، اتے پنجیکنت، تاجکستان وچ ملے نیں۔ ایہ نشان پوربی ازبکستان دی فرغانہ وادی دے مقام کووا وچ وی ملے نیں۔ باختر وچ ملے نشان جنہاں دا اوپر ذکر ہویا اے سگدی یگ وچ وی ملدے نیں۔ 

[۴] دریا تراز(تلاس) دی وادی وچ شمکنت (چمکنت) دے نیڑے سیرم کیلے اوپر اتے صوبہ جمبل (ڈزامبول) وچ تکتور ماس اوپر نشان ملے نیں۔ سناتن آثار دے ماہر امید کردے نیں کہ تراز (جمبل، ڈزامبول) دے نیڑے کوس توبے وچ وی بودھی نشان ملن دے۔ بودھی ٹھکانے دریا چو دی وادی دے نال نال اجوکے چالپن آتا دے نیڑے جھیل اسیک کل دے اتری دندے اوپر، اتے اک بیشم (سویاب) وچ، توکمک (توکمک) دے نیڑے بالساغم وچ اتے دریا چو تے کراسنویا دریا دے ملاپ والی تھاں اوپر پاۓ گئے نیں۔

[۵] جھیل اسیک کل دے آلے دوالے کاراکول (پرزیولسک) دے نیڑے اتے تامگا گورج دے دکھنی دندے ول، نالے دکھن ول جلکو تے بالسکن درے اوپر ، جھیل دے اتری پاسے اسیکاتا درے وچ پانی تھلے "مانی" پتھر ملے نیں۔ 

[۶] اوس ویلے دے مانی پتھر سیمی رچے وچ تانگلیلی-تاس دے مقام تے، المیتی دیاں کئی تھاواں اوپر، اتے زانگا گورج وچ جھیل اسیک کل دے اتری دندے اوپر وی ملے نیں۔

[٧] پتھر دی بنیاں ہوئیاں ڈزنگر بودھی خانقاہواں دے نشان کازخستان وچ الملک دے مقام اوپر، چین تے کازخستان دی سرحد دے نیڑے جھیل بلخاش دے پورب وچ دریا ایلی دے نال نال، اتے کزل-کنت وچ جزکازگان (ڈزکازگان) دے نیڑے، جھیل بلخاش دے پچھم ول ساری سو دریا دے نال نال ملے نیں۔ روس تے کازخستان دی سرحد دے نیڑے، جھیل بلخش دے اتر ول، دریا ارتش دے نال نال، سیمے (سیمیپالا تنسک) وچ اک وڈی بودھی خانقاہ سی، اتے اک ہور دے نشان اُست کمینوگورسک دے نیڑے ابلیکت اوپر ملے نیں۔ المتی دے پورب ول، زیلسکی آلا تاؤ پہاڑ دی اتری لانبھ ول جو کہ کازخستان نوں جھیل اسیک کل توں وکھ کردا ہے، اجوکی چینی سرحد دے نال نال توڑ تیکر بودھی خانقاہواں قائم سان، جنہاں دے نشان المتی دے نیڑے تلگر وچ، اتے سرحد اوپر نرنکول دے علاقے وچ سمبے دے مقام اوپر ملے نیں۔ 

[۸] ایہناں وچوں سب توں نویں اک لکڑی دی خانقاہ انیہویں صدی دے شروع وچ المتی دے نیڑے میدیو (میدیو) دے مقام تے بنائی گئی سی۔