ذخیرۂ برزن

الیگزینڈر برزن دا بدھ ذخیرۂ برزن

ایس صفحے دے متنی روپ ول کانٹا بدلو ۔ مڈھلی بھال تے جاؤ

مڈھلا > جگ وچ بدھ مت دا مقام > اجوکے جگ وچ بدھ مت > اجوکے یُگ وچ دلائی لاما دی اہمیت

اجوکے یُگ وچ دلائی لاما دی اہمیت

الیگزینڈر برزن
ریگا، لیٹویا، اگست ۲۰۱۳
ترجمہ: افضال محمود

اج شام میں اجوکے یگ وچ دلائی لاما دی اہمیت بارے گل کراں دا، کیوں جے اج دی دنیا وچ دلائی لاما دا کوئی کردار ہے تے اوہ اجیہا ہونا چاہیدا اے جس توں چوکھے لوکاں نوں فائدہ پوہنچے، نہ کہ انج دا جس وچ نرا شغل میلہ ہووے، یا کوئی اجیہی گل جویں کہ اوہ کوئی مہان کلاکار اے تے اسی اوس نوں ویکھ کے خوش ہونے آں۔ دلائی لاما دا ایہ مطلب یا مقصد نئیں۔ دلائی لاما دی حیاتی دا اُکا مدعا ہوراں دا بھلا کرنا اے۔

ہوراں دی خدمت

بھاویں جگ وچ کئی ہور لوک ایس گل دا دعویٰ کردے نیں کہ اوہ نرا ہوراں دی سیوا لئی جیوندے نیں، پر میرا خیال اے کہ جیہڑی شے تقدس مآب – اسی اکثر اوہناں نوں "تقدس مآب" ہی آکھنے آں – بارے بڑی ودیہ اے اوہ انج اے کہ اوہ مکمل طور تے مخلص نیں۔ ایہ خلوص اودوں ہوراں تیکر اپڑ جاوندا اے جد اوہ اوہناں دے سامنے بیٹھ کے اوہناں دی گل بات سُندے نیں، تے اوہناں نوں احساس ہوندا اے کہ اوہ (تقدس مآب) کیہ کردے نیں۔ اوہ ہمیش اپنی حیاتی وچ تن وڈیاں شیواں نوں ودھان دی کوشش کردے نیں۔ اک ہے سیکولر سنسکار، دوجی دھرمی ایکتا، اتے تیجی ہے تبت اتے تبت دے لوکاں دی بھلائی دا پرچار، کیوں جے ایہ ذمہ داری اوہناں نوں دتی گئی ہے۔

سنسکار

دو گلاں، سیکولر سنسکار اتے دھرمی ایکتا، بارے اوہ اکثر گل بات کردے نیں، اتے ایس دی وجہ ایہ ہے کہ سنسار نوں سنسکار دی بڑی لوڑ ہے۔ سنسکار نہ ہون پاروں لوکاں اندر بوہت زیادہ بدعنوانی، بے ایمانی اتے پھُٹ ہے۔ دلائی لاما دا من بڑا کھلا اتے جگتائی اے، اتے اوہ ہر ویلے سوچدے تے گل بات کردے نیں کہ ایس جگ دے ست ارب لوکاں دا بھلا کویں ہو سکدا اے۔ ایہناں ست ارب جیاں وچوں کجھ کسے دھرم تے ایمان رکھدے نیں، کجھ دھرم توں کورے نیں، تے سانوں کوئی اجیہا سنسکاری سربندھ لوڑی دا اے – جس نوں ہر کوئی من لوے۔ ایس نوں اوہ "سیکولر سنسکار" آکھدے نیں، جدا مطلب کسے دھرم یا سوچ دی مخالفت نئیں، سغوں ایس دا مطلب ہے کہ سب دھرماں دی آدرتا۔ ایس دی بنیاد، جس نوں اوہ آکھدے نیں، "بنیادی انسانی قدراں" اوپر ہے۔ کدے اوہ ایس نوں سیکولر سنسکار آکھن دی تھاں بنیادی انسانی قدراں دا ودھا وی کہندے نیں، جس دی بنیاد سدھی سادی حیاتیات اوپر ہے۔ نویں جم بال لئی ماں دا پیار نہ صرف انسان بلکہ حیوان لئی وی بڑی اصل اتے بنیادی شے وے: ہوراں دی چنتا۔ ایہ شے سانوں دلائی لاما دی حیاتی وچ وی نظر آوندی اے، دلائی لاما دے پیغام وچ ایہ گل ڈاڈھی شکتی مان اے۔

جدول

تقدس مآب جس طراں دے جدول مطابق دنیا وچ سفر کردے نیں، جے تسی اوس بارے سوچو تے یقین نئیں آوندا۔ اوہ ۷۸ ورہیاں دے نیں، تے اوہ دنیا دی کئی تھاواں تے جاندے نیں، اتے اکثر، جویں ایتھے لیٹویا وچ، کسے تھاں چھڑا اک دہاڑا ہی ٹھہردے نیں۔ اوہناں دے جدول بڑے اوکھے ہوندے نیں، جے تسی بھورا کو گوہ کرو (تے ویکھو دے)۔ میں تقدس مآب دے نال سہائک دے طور تے، بطور التھاؤ، وغیرہ سفر کیتا اے، ایس لئی مینوں پتہ اے کہ ایہ جدول کیہو جیہا اے۔ ایہ گل منن وچ نئیں آوندی: دن ویلے کئی لیکچر، اخباری نمائیندیاں نال سوال جواب، فیر اِکلے نجی درشن – اوہناں نوں کھان دا ویل وی مساں لگدا اے۔ نالے اوہ روز سویرے ۳:۳۰ بجے اٹھ کھلوندے نیں، بھاویں کسے وی کل خطے وچ ہوون یا کوئی ہور اجیہی گل ہووے، اتے روز سویرے چار گھنٹے دا ڈوہنگا مراقبہ کردے نیں۔ اوہناں دی شکتی ہمیش ہی بڑی تگڑی ہوندی اے اتے اوہ ہر ویلے ہنسدے کھیڈدے اتے جس نوں وی ملدے نیں اوس دا بھلا سوچ رہے ہوندے نیں۔ اوہ جدوں کسے بندے نوں ملدے نیں اوس ویلے اوہناں نوں تکنا بڑا نویکلا اے، جویں اوہ ایس انسان نوں مل کے ڈاڈھے خوش ہوندے نیں،"ایہ تکو ایہ اک ہور انسان آیا جے، کڈی ودیہ گل اے!"

پیار

بدھ مت وچ اسی ایس دل نوں گرمان والے پیار دی گل کرنے آں جیہڑا کہ کسے نوں ملن اوپر تہاڈے دل نوں موہ نال بھر دیندا اے، کہ تسی اوہناں نوں مل کے بڑے خوش ہوۓ او اتے تسی دلوں اوہناں دا بھلا منگدے او۔ تہانوں ایہ پرت دلائی لاما دے لوکاں نال میل وچ نظر آوے دا، بھاویں اوہ کسے مجمے وچوں لنگ رہے ہون یا جو وی، جویں اوہ لوکاں نوں تکدے نیں اتے جویں اوہ ہر اک نوں پوری توجہ دیندے نیں۔ ایس توں سچ ہی ایہ پتہ لگدا اے کہ اوہ ہر کسے دا بھلا چاہندے نیں تے سب دا برابر بھلا چاہندے نیں۔ ایس پاروں ایہ انسانی قدراں نوں ودھا دین دا وچار، یعنی سیکولر سنسکار، ہی اوناں دی سوچ مطابق سبناں لئی سب توں چوکھی فائدہ مند شے ہے۔ اوہ کوئی سَوڑی "نری بودھی" سوچ نئیں رکھدے۔ اوہ ایس بارے ڈاڈھے فکرمند نیں کہ جگ دے تعلیمی اداریاں وچ سیکولر سنسکار دی شکشا نوں کویں شروع کیتا جاوے جس توں بالاں نوں ایمانداری، نیک دلی، اتے نری بنیادی انسانی قدراں دے فائدے دسے جاون، جس توں پورے سنسار نوں چوکھا فائدہ پوہنچے دا۔

دھرمی ایکتا

جتھوں تیکر دھرمی ایکتا دا تعلق اے، اوہ تکدے نیں کہ دھرمی دھڑیاں وچکار جھگڑیاں پاروں جگ وچ بڑی مصیبت اے۔ اعتبار دا گھاٹا اے؛ ڈر اے – ایہو جیہیاں شیواں جنہاں توں مسٔلے پیدا ہوسکدے نیں۔ اوہنا دا کہنا اے کہ سانوں شکشا دی لوڑ اے – شکشا اوپر ایہ زور – نرا سیکولر سنسکار اوپر ہی نئیں، سغوں اک دوجے بارے جانکاری۔ اسی انجانے کولوں ڈرنے آں، اتے فیر ساڈا ایہناں جتھیاں بارے، ایہناں دھرماں بارے کسے قسم دا غلط وچار۔ اوہ آکھدے نیں کہ ایہ جیہڑیاں دھرمی سنگتاں ہوندیاں نیں جنہاں وچ اوہ شامل ہوندے نیں، سب اکٹھے ہوندے نیں، اک دوجے نوں مسکان دیندے نیں اتے اک دوجے نال چنگا ورتا کردے نیں اتے رل کے دعا منگدے یا خاموش مراقبہ یا اجیہیاں کوئی ہور شیواں کردے نیں۔ ایہ چنگی گل اے، پر ایہ کوئی چوکھی فائدے والی شے نئیں۔ نرا ایہ کہنا،" اسی سارے اکو ہی گل پئے کرنے آں۔ اسی سب اکو ہی آں"، پر ہر ویلے اک دوجے نال رلدے ملدے ہون دی گل کرن توں اک دوجے بارے سکھن وچ کوئی مدد نئیں ملدی۔

ایس سال جون وچ تقدس مآب کجھ مسلمان صوفی مسلک دے مرشداں نوں ملے، اتے اوتھے تقدس مآب نے آکھیا کہ اوہ رلدیاں گلاں دی تھاں نکھیڑاں بارے جاننا چاہندے سان۔ اوہناں آکھیا کہ سانوں اپنے نکھیڑاں بارے شرمندہ نئیں ہونا چاہیدا، سغوں ایہناں نکھیڑاں راہیں اسی اک دوجے کولوں کوئی نویں گل سکھ سکنے آں جیہڑی سانوں اپنے آپ نوں چنگا بناون وچ سہائت ہووے۔ اوہناں آکھیا کہ سارے دھرماں دا اکو ہی مدعا ہے، اوہ مدعا ایہ ہے کہ اپنے منن والیاں نوں اک خوشی بھری حیاتی دینا۔ ایہ گل سب ہی مندے نیں، پر ایس دے ول وکھو وکھ نیں، تے ایہ ضروری اے کیوں جے لوکیں (اک دوجے توں) فرق نیں۔

اوہ کہندے نیں،"جے اسی سارے اپنے منن والیاں نوں پیار، نرم دلی، وغیرہ پئے سکھانے آں، تے تسی کیہ طریقہ ورتدے او؟ اسی کیہ طریقہ ورتنے آں؟ ایہو جئی شے اسی تہاڈے کولوں سکھ سکنے آں۔ ایہناں نکھیڑاں نوں تکو اتے ایہناں نوں کجھ (نویں گل) سکھن دے بھلے موقعیاں وانگوں آدر دیو۔ ہر دھرم دے کجھ پکے پیڈھے پجاریاں نوں اک تھاں اکٹھا کرو تے اپنی اپنی بیتیاں اک دوجے نوں دسو، عام لوکاں دے موہرے نئیں، سغوں آپس وچ تاں جے اسی پکے پیڈھے پجاری دی پدھر تے گل کتھ کرئیے۔ ایس توں چوکھا فائدہ ہووے دا۔"

سائنس

تسی پئے تکدے او کہ اوہناں دا مڈھلا مدعا ہر کسے دا بھلا کرنا اے۔ بے شک اوہناں اوپر تبتیاں دی اچیچ ذمہ واری اے، بدھ مت دے تبتی مسلکاں اندر اک اچیچ ذمہ واری اے، پر نرا ایہو ہی اوہناں دا مدعا نئیں۔ سائنس بارے اوہناں دے رویّے توں ایس گل دا صاف پتہ لگدا اے۔ تقدس مآب نکے ہوندیاں توں ہی سائنس، میکانکی شیواں اتے شیواں کویں کم کردیاں نیں نال موہ رکھدے نیں۔ اوہ سائنسداناں نال ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ ہورے کنّے ورہیاں توں ملاقاتاں پئے کردے نیں، پر گھٹو گھٹ ۸۰ دے دھاکے دے شروع توں، اتے اوہ سائنسداناں کولوں سکھنا چاہندے نیں۔

بدھ مت دا اک مڈھلا اصول ایہ وے کہ زندگی وچ ساڈیاں مصیبتاں دا کارن ایہ ہے کہ اسی سچائی نوں نئیں پچھاندے، اسی سُدھ نئیں رکھدے، سانوں حقیقت نظر نئیں آوندی، تے اسی ون سونّے تصور قائم کرنے آں۔ اصل مقصد سچائی نوں پچھاننا اے،جس لئی یقیناً درد مندی لوڑی دی اے، کیوں جے، سچ تے ایہ ہے کہ، سانوں سب نوں اک دوجے نال رل کے رہنا ہے، اتے جے اساں اک دوجے نال (رل کے) رہنا اے – ایس دھرتی اوپر ہر کوئی – تے فیر آپس وچ صلح صفائی دی لوڑ اے۔ ایہ نری مڈھلی حقیقت پسندی اے۔

اوہناں دا کہنا اے کہ جے سائنسدان کوئی اجیہی شے (ثبوت نال) موہرے لیاون جو بدھ مت دی شکشا نال ٹکر کھاندی ہووے، مثال دے طور تے جگت دا بیان، ایہ کویں شروع ہویا، وغیرہ وغیرہ، تے اوہ بڑی خوشی نال ایس نوں بدھ مت دی شکشا وچوں کڈ دین گے۔ پچھمی سائنس دی دماغ بارے جانکاری کہ ایہ کویں کم کردا اے، ساریاں کیمیائی شیواں، دماغ دے کیہڑے حصے کم کردے نیں وغیرہ وغیرہ، ایہ بودھی سدھ بدھ وچ بڑا ودیہ وادھا ہو سکدا اے۔ ایس وچ کوئی ٹاکرا نئیں۔

ایس طراں ای، بدھ مت کول چوکھی جانکاری اے جیہڑی اوہ سائنسداناں نال ونڈ سکدا اے۔ ایہناں ونڈاں وچ رلت نیں بودھی سائنس، بودھی جانکاری، اتے بودھی فلسفہ۔ مثال دے طور تے جذبیاں دا اک بڑا تفصیلی نقشہ – کہ سب اندرلے جذبے کویں کم کردے نیں، اتے اوہناں نال کویں نبڑیا جاوے – ایس تانے بانے دا بودھی پرچول وچ بڑا سائنسی بیان اے۔ ایہ پچھمی سائنسداناں لئی وی بڑا فائدہ مند اے۔ اوہناں نے خانقاہواں وچ سائنس دی شکشا قائم کیتی ہے، اتے ایس نوں راہب تے راہباواں دے نصاب وچ، جس نوں اوہ پڑھدے نیں، رلا دتا اے۔ اوہناں نے سائنس دے مختلف شعبیاں دی نصابی کتاباں دا انگریزی توں تبتی زبان وچ ترجمے دا حکم دتا اے۔ ایس طراں اوہ دھرتی دے اک وڈے دھرم دے آگو ہون بھوں ڈاڈھے کھلے وچار رکھدے نیں، تے اوہ ایس بارے بڑے پرخلوص نیں۔ تسی ایہ شے اوہناں دے ایہناں کماں توں ویکھ سکدے او۔

دوجیاں دھرماں نال سنگت

تقدس مآب مسلماناں نال میل کرن دی اچھیا رکھدے نیں۔ ایس پاروں اوہ میرے بودھی ذخیرے دی ہلاشیری تے سہائتا کردے نیں تاں جے مڈھلے بودھی اُپدیش اتے بنیادی انسانی قدراں تے سنسکار بارے اوہناں دے پیغام دا اسلامی زباناں وچ ترجمہ کیتا جاوے، جو کہ اسی کر رہے آں۔ اسلام دی بڑی بدخوئی ہو رہی اے، تے ایہ بڑی بدنصیبی اے۔ اوہناں نوں جگ وچ رلان دی نہ کہ خطرہ جان کے وکھ کرن دی لوڑ اے۔ سانوں چاہیدا اے کہ اوہناں نوں بدھ عقیدیاں بارے کجھ دسیے – یقیناً ایس دا مقصد کسے دا دھرم بدلی کرنا نئیں – پر نرا مڈھلی جانکاری دینا اے اتے اسی اوہناں کولوں وی کجھ جانکاری لے سکنے آں۔ شکشا: سدھ بدھ ودھان دا ایہو ہی ول اے۔ سدھ بدھ راہیں دھرواس اتے ملاپ ودھدا اے۔

بدھ مت اندر وی، عبادت دا اک تبتی ول اے جس نوں "مہایان" آکھدے نیں جو کہ بھارت توں آیا ہے۔ ایس توں اڈ دھرم دے تھرواد روپ نیں جو کہ دکھنی پوربی ایشیا وچ منّے جاندے نیں۔ بد قسمتی ایہ وے کہ دوہناں نوں اک دوجے بارے بوہت تھوڑا گیان اے۔ اوہ اک امریکی راہبہ، جیہڑی میری بیلن اے، اوس نوں ایس کم لاون وچ مدد پئے کردے نیں کہ اوہ (ایہناں دا) ڈوہنگا اتے تفصیلی مطالعہ تے تول کرے۔ دھرم دے ایہناں دوہناں روپاں وچکار مہایان روپ کیہ اے، اتے تھرواد روپ کیہ اے؟ اتے اوہ ایس دا دکھنی پوربی ایشیا دی زباناں وچ ترجمہ کروانا چاہندے نیں۔ اوہ علم نوں ونڈنا چاہندے نیں؛ ایہ کم بڑا ضروری اے۔

سوانیاں نوں بھکشو بناونا

اسی تبتیاں وچ مَٹھ ونش دے اپراجن نوں تکنے آں۔ راہباواں نوں مٹھ ونش وچ رلان دی ریت، پوری ونشی راہباواں، کئی شیواں پاروں – اچیچ جغرافیائی – تبت نئیں اپڑی۔ پراچین یُگ وچ بھارتی راہباواں دے پورے جتھے لئی پیدل تبت دا پینڈا کرنا بڑا اوکھا کم سی۔ کیوں جے ایہ ریت اگے نہ چلی، ایس پاروں ایہ تانا ٹُٹ گیا۔ ایس ونش نوں چالو رکھن لئی تہانوں دس پوری ونشی راہباواں دے جتھے دی لوڑ ہوندی اے، تے ایہ نہ ہو پایا۔ ایتھے وی، دلائی لاما نے اجیہی پرچول تے منصوبیاں، وغیرہ دی حمائت کیتی اے ایہ تکن لئی کہ ایس ونش نوں مڑ کے چالو کرنا کویں ممکن ہووے دا، تاں جے اوہ سوانیاں جو دھرم دے تبتی روپ وچ پورا ونش لینا چاہندیاں نیں ایس موقعے توں فائدہ چُک سکن۔ تسی ایس چنتا بارے تک سکدے او کہ کویں، گلیں باتیں نئیں، سغوں پیسے، ہلا شیری اتے سہولتاں دین نال، ایہناں سب شعبیاں نوں کھلارن دا جتن کیتا جا رہیا اے جس توں کنّے ہی لوکاں دا بھلا ہووے دا۔

"میں اک سدھا سادہ راہب آں"

میرے خیال وچ تقدس مآب دی سب توں وڈی صفت اوناں دی سادگی تے عاجزی اے، (اوناں اندر) بھورا جنی وی وڈیائی نئیں۔ اوہ ہمیش کہندے نیں،"میں اک سدھا سادہ راہب آں۔ میں تہاڈے وانگوں اک عام بندہ وان۔" جدوں اوہ کسے نوں ملدے نیں اوہ کہندے نیں،"میں جدوں کسے نوں ملنا واں، میں اوہناں نوں اک انسان متھنا واں۔ ساڈی گل بات اک انسان دی دوجے انسان نال ہوندی اے، نہ کہ دلائی لاما دی کسے عام انسان نال۔ نہ کہ کسے تبتی دی کسے بدیسی نال۔ ایس دوجی پدھر تے نئیں، سغوں ایس مڈھلی پدھر تے: اک انسان دوجے انسان نال۔"
اوہ شتابی ہی لوکاں دے دل وچوں ایس خیال نوں کڈ دینا چاہندے نیں کہ اوہ کوئی دیوتا، بادشاہ، جادوگر، خدا یا کوئی ایہو جئی ہستی نیں۔ اوہ ایہناں وڈے اکٹھاں وچ آوندے نیں – اوہ ہمیش وڈے مجمیاں نوں خطاب کردے نیں، ہزاراں، لکھاں لوک – اتے اوہ بڑے سوکھے، بڑے شانت ہوندے نیں۔ اوہ بالکل اپنے بارے دھیان نئیں دیندے۔ جے اوہناں نوں کھرک ہووے تے کھرک لیندے نیں، کسے عام بندے وانگوں۔ اوہ کوئی وکھالا نئیں کردے۔ جے اوہناں نے کسے ملک دے پردھان نوں ملنا ہووے تے اوہناں نے نہاون والا پولا پایا ہووے، تے اوہو ہی اوہ پان دے۔ اوہ کسے اوپر رعب پان دی کوشش نئیں کردے؛ ایہو ہی اوہناں دا پہناوا اے۔

ہاسا مخول

ہر شے وچ ہاسا مخول پایا جاوندا اے۔ ایہ بڑی اچرج گل اے کہ اوہ ہاسے ہاسے وچ کئی گلاں کہہ جاندے نیں جنہاں بارے اسی کہنے آں کہ۔۔۔۔۔۔"اوہناں نوں کجھ نئیں ہوندا!" ایہ بڑی حیرانگی دی گل اے۔ اک تھاں اوہ لیکچر دے رہے سان تے جس کرسی اوپر اوہ بیٹھے سان اوہ بڑی بے ارامی سی، تے تقریر دے اخیر تے اوہناں نے سربندھیاں نوں آکھیا – تے نالے سب حاضر لوکاں نوں وی – کہ سارا سربندھ بڑا ودیہ سی، پر اگلی وار مینوں کوئی کم دی کرسی دینا، ایہ کرسی بڑی بے ارامی سی! پر اوہناں نے ایہ گل اینے نرم تے پیار دے لہجے نال آکھی کہ سب لوک ہنس پئے اتے سب ٹھیک رہیا۔ کسے نے ایس گل دا غصہ نئیں کیتا۔ اوہ کدی لوکاں نوں (چنگا مندا) سنا وی دیندے نیں، جو کہ بڑی حیرانگی دی گل اے۔

اک وار جدوں وکلو حاول، مینوں چیتا نئیں کہ اوہ جمہوریہ چیک دا صدر سی یا پردھان منتری، جدوں ایہ چیکوسلاویکیا سی، نے تقدس مآب نوں سدیا تے میں وی اوہناں دے سنگ ساں۔ تقدس مآب دوجے بندے سان جنہوں اوس نے سدیا، پہلا فرینک زپا سی، سنگیت دا کلاکار، پر دوجے تقدس مآب سان۔ حاول دی اچھیا سی کہ تقدس مآب اوس نوں اتے اوس دے وزیراں نوں مراقبے دا ول سکھاون، کیوں جے اوہ آکھن لگا،"سانوں کوئی تجربہ نئیں، سانوں سرکار چلاون دی کوئی سدھ بدھ نئیں، اسی مندے حال آں تے سوں نئیں سکدے۔ کیا تسی سانوں شانت ہوون دا ول دس سکدے او؟ نئیں تے اسی کدے وی کامیاب نئیں ہوواں دے، سرکار چلانا، اک نواں دیس۔"

وکلو حاول بڑا سدھا اتے بڑا سچا انسان سی۔ اوس نے تقدس مآب اتے وزیراں نوں گرمیاں دے محل وچ آون دی دعوت دتی – مینوں نئیں پتہ کہ تسی ایس نوں کیہ آکھو دے، پر ایہ اک شانت استھان وانگوں سی، پراگ توں باہر اک طراں دا قلعہ۔ اوہ آپوں وی ایس وچ کدے نئیں سی گیا۔ ایہ اک بوہت وڈی عمارت سی تے ہر کوئی وڈے وڈے کمریاں وچوں لنگدیاں ہویاں گواچ گیا کیوں جے کسے نوں وی ایس عمارت دی سدھ بدھ نئیں سی۔ اوس نے دلائی لاما نوں دسیا کہ "ایہ اشتراکی موہریاں دا کنجر خانہ سی۔" تسی دلائی لاما موہرے ایہو جئی زبان استعمال نئیں کردے تے ایہو جئیاں گلاں اوہناں نوں نئیں کہندے، پر اوہ ایس معاملے وچ بڑا سچ مان سی۔ فیر ایہ ہویا کہ سب دے سب، دلائی لاما سنے، اک وڈے کمرے وچ کثرت والے کپڑے پا کے پُنجے بیٹھے – دلائی لاما نے کثرت والا لباس نئیں سی پایا ہویا – پر حاول اتے اوس دے سارے وزیراں نے ایہ لباس پایا ہویا سی، تے دلائی لاما نے اوہناں نوں ساہ کھچن اتے شکتی بارے مراقبہ سکھایا تاں جے اوہ شانت ہو جاون۔

عام طور تے تقدس مآب شام دا کھانا نئیں کھاندے، اوہ اپنے بھکشو دے پیمان بارے ڈاڈھے پکے نیں، یعنی شام نوں نہ کھانا، پر اوہ چھیتی لِف وی جاوندے نیں اتے حاول نے بنایا سی – آپوں اپنے ہتھ نال نئیں – اپنے گرمیاں والے محل وچ تقدس مآب لئی کھانا بنایا سی اتے تقدس مآب اوس دے سنگ ایہ کھانا کھان تے راضی ہوۓ۔ اوہناں نے مینوں وی نال بٹھا لیا، انج جویں میز دے دوجے پاسے اک جیوندی جاگدی فرہنگ وانگوں۔ ایہ گل بات انگریزی وچ سی پر ایس وچ اک گل اچیچ دِسدی سی اوہ سی دلائی لاما دا وکلو حاول نوں چنگا مندا آکھنا! وکلو حاول سگرٹ تے سگرٹ پھوکدا سی تے اوہ وی دلائی لاما دے نال اکو ہی میز تے بیٹھ کے، میرا مطلب اے کہ ایہ تے اُکّا ہی منع اے۔ ایہ اک دیس دا پردھان اے، پر تقدس مآب بڑے ارام نال اوہنوں جھاڑ پا رہے سان،"توں بوہت سگرٹ پینا ایں، ایس توں تینوں سرطان ہو جاوے دا توں بمار ہو جاویں دا، وغیرہ وغیرہ، تے تینوں (سگرٹ پینے) گھٹ کرنے چاہیدے نیں۔" میرے خیال وچ ایہ گل بوہت ہی ودیہ سی، تقدس مآب دی بڑی نیک دلی سی۔ سچ وچ، مغروں وکلو حاول نوں سرطان ہو گیا۔ میں ایہ گل ایس لئی دسی اے بطور مثال دے کہ تقدس مآب کویں دوجے دے بھلے دی چنتا کردے نیں۔ اوہ ایس گل دی فکر نئیں کردے کہ دوجا بندہ اوہناں بارے کیہ آکھے دا؟

گیان تے چیتا

ایس وچ تسی ایہ وی رلا لو کہ جناں لوکاں نوں میں اج تیکر ملیاں اوہ اوہناں وچوں سب توں زیادہ گیانی نیں۔ اوہناں دا چیتا بوہت ہی ودیہ اے۔ جدوں اوہ سبق دیندے نیں، تے بدھ دھرم دے سب روپاں وچوں کسے (بندے) نالوں وی اوہناں دا بدھ مت دی شکشا بارے گیان سب توں چوکھا اے۔ اوہ ایہناں سب لکھتاں توں حوالے دیندے نیں۔ اوہناں دی تربیت ہیٹھ تبتی ایہناں لکھتاں نوں جنہاں نوں اوہ پڑھدے نیں زبانی یاد کردے نیں۔ زیادہ تر لوک ہزار صفحے یا ایدے نیڑے تریڑے یاد کردے نیں، پر دلائی لاما نے – ایہ گل منن وچ نئیں آوندی کہ اوہناں نے کِنیاں وڑیاں تفسیراں منہ زبانی یاد کیتیاں نیں۔ جدوں اوہ پڑھاندے نیں، تے کسے اک نکی جئی لکھت دا حوالہ ایتھوں دیندے نیں، کسے دا اوتھوں، وغیرہ؛ ایہ بڑا اوکھا کم اے۔ جے تسی کوئی لکھت یاد کیتی اے، تے عام طور تے تسی ساری لکھت نوں پڑھو دے تے ایس طراں تسی اوس نوں یاد رکھدے او، انج نئیں کہ تہانوں لکھت دے وچکاروں اک شبد یا کجھ شبد دتے جاون، تے تسی جو اوس مغروں آوندا اے اوس نوں زبانی پڑھ دیو۔ ایس طراں دلائی لاما دا چوکھا پکا پیڈا چیتا کم کردا اے۔ ایہ بے شک بڑے گیان دی نشانی اے: تسی کئی اک شیواں نوں اک تھاں اکٹھا کر کے ویکھدے او کہ اوہناں دی آپس وچ کیہ سنگت اے تے ایس توں تہانوں نمونہ ملدا اے۔ آئن سٹائن ورگے لوک ایہ کویں متھ لیندے نیں کہ e= mc2? (ای=ایم سی دا مربع)۔ ایہ ون سونیاں شیواں نوں اک تھاں اکٹھا کرن نال ہوندا اے، نمونہ لبھن نال تے ایہ لو۔ دلائی لاما تبت دے ایس وسیع بودھی علم دے ذخیرے توں انج کر لیندے نیں۔

اوہناں دا ودیہ چیتا نرا لکھتاں بارے ہی نئیں، سغوں انساناں بارے وی اے۔ میں ایس دا وکھالا تکیا ہے۔ ایہ گل منن وچ نئیں آوندی۔ اوہ کئی لوکاں نوں جنہاں نوں اوہ ملے نیں یاد رکھدے نیں۔ اوہ کسے نوں ملدے نیں ۔۔۔ میں اوتھے موجود ساں جدوں اک بڈھا بھکشو تبت توں آیا سی تے اوہ ملاقات لئی دھرم شالا اپڑ گیا۔ تقدس مآب نے اوس ول تکیا تے کہن لگے،"اوہ!" ایتھے ایہ اک بڈھا بابا سی تے اوہناں آکھیا،"اوہ، مینوں توں یاد ایں۔ ۳۰ ورہے ہوۓ اسی بھارت جاندے ہوۓ تیری خانقاہ تے رُکے ساں اتے اوہناں کوئی رسم کیتی سی، تے تینوں نذر دی تھالی پھڑ کے رسم دے سارے سمے کھلونا پیا سی جو کہ تیرے لئی بڑا اوکھا سی۔ یاد اے تینوں؟ ۳۰ ورہے مغروں فیر اوہو ہی راہب آیا ہے تے تقدس مآب نے اوس نوں پچھان لیا، یاد رکھیا۔ ایہ انہونی گل اے۔ میرا وڈا گورو سرکونگ رنپوچے تقدس مآب دے گورواں وچوں اک سی، اوس نے دسیا کہ نکیاں ہوندیاں جدوں تقدس مآب نوں سبق پڑھایا جاندا سی، بھاویں اوہ پڑھاوے یا ہور کوئی گورو پڑھاوے، اوس نوں کوئی گل صرف اک وار سمجھانی پیندی سی، کدی دوجی وار سمجھانی نئیں پئی۔ تقدس مآب سمجھ جاندے سان اتے اوس نوں یاد رکھدے سان۔

کارنامے

ایہ ساڈے ویلے دے منّے پرونّے لوکاں وچوں نیں تے ایہناں دی اہمیت کیہ اے؟ اوہناں دی اہمیت ایہ وے: ذرا تکو کہ اک انسان کیہ کجھ کر سکدا اے۔ ہلا، اوہنا دا کہنا اے کہ اوہناں نے اپنے اپراجن لئی بڑا جتن کیتا اتے اسی وی ایہ کر سکنے آں۔ تسی ویکھو کہ اوہ کویں مختلف مسٔلیاں نوں نبیڑدے نیں۔ کیا تسی سوچ سکدے او کہ دھرتی دے اک ارب توں ودھ لوکیں تہانوں لوکاں دا سب توں وڈا دشمن متھن؟ تقدس مآب ایس گل نوں ہنس کے گوا چھڈدے نیں کیوں جے اوہ جاندے نیں کہ ایہ سچ نئیں، اوہناں دے سِر تے سِنگ یا ہور کوئی اجیہی گل نئیں، پر سوچو کہ جے سانوں کوئی لوکاں دا سب توں وڈا ویری متھے، بھکشو دے چولے وچ اک شیطان آکھے، تے اسی اوس نال کویں نبڑاں دے؟

اوہ ایس توں دکھی نئیں ہوندے، اوہ نئیں ہوندے۔ میرا مطلب اے اوہ کہندے نیں کہ اوہ کدی وی دل چھوٹا نئیں کردے، کدی وی! دراصل اوہناں لئی ایس گل دی سرت کہ دکھی ہونا کس نوں کہندے نیں بڑا اوکھا کم اے۔ ایہ عجیب گل اے، ہے کہ نئیں؟ ایہ انج اے جویں اوہ آکھن – تے جدوں اوہناں آکھیا میں اوتھے ہی ساں، جدوں اوہناں ایہ دس پائی کہ اوہناں نے ایہ گل کدے نئیں سنی کہ لوکیں اپنے بارے نِیویں آدر رکھدے نیں یا اپنے آپ توں نفرت کردے نیں۔ اوہناں نوں ایس نال کدی واہ نئیں پیا۔ اوہناں نوں بے شک ایس نال کدی وی ذاتی طور تے واہ نئیں سی پیا سغوں اوہنا ایس بارے کدی سنیا وی نئیں سی۔

اوہ چنگی اتے حقیقت پسند سوچ رکھدے نیں اتے معاملیاں دی حقیقت نال نبڑدے نیں۔ جگ دی اجوکی سمسیاواں بارے اوہناں دا کہنا اے،"جگ دے مسٔلے انساناں نے پیدا کیتے نیں اتے انسان ہی ایہناں نوں مُکا سکدے نیں،" اتے اوہ ایس بارے کجھ کردے پئے نیں۔ اوہ بنیادی انسانی قدراں نوں ودھا رہے نیں، بالاں دی شکشا وچ سنسکار نوں رلا رہے نیں، مختلف دھرماں اتے سنسکرتیاں وچکار ایکتا قائم کرن دا جتن پئے کردے نیں، اک دوجے بارے جانکاری، اک دوجے بارے جانکاری تاں جے کسے گل دا ڈر نہ رہوے۔ اوہ سارے جگ دا، سب دا بھلا کرن لئی زور شور نال کم پئے کردے نیں، بڑی عاجزی نال، بڑی سادگی اتے سچائی نال، "میرے وچ کوئی خاص گل نئیں" ورگے رویّے نال۔ ایہ ہی گل اے جیہڑی اینی ودیہ اے۔ ایدے وچ ہاسا مذاق اتے ات حدل شکتی رلاؤ – ایہ اُکا ہی اچرج اے۔

اوہناں دے سکتر اتے صلاح کار ہر ویلے کہندے نیں،"تقدس مآب، چنتا گھٹ کرو۔ اینا سفر نہ کرو۔" تقدس مآب سفر کردے اتے سفر دوران چوکھے مصروف رہندے نیں: سارا دن اک ملاقات توں دوجی وچ رجھے رہنے نیں۔ جدوں اوہ ہفتہ دس دن تک ہوائی جہازاں وچ سفر کر رہے ہوون، فیر اوہ واپس بھارت جاوندے نیں – بھارت نوں جہاز وچ سفر کر کے – تے فیر اگوں جہاز یا کار وچ سفر – دھرم شالہ تیکر کار دا سفر بارہ گھنٹے دا اے – تے اوتھے اک ہفتہ رہن دے، اتے فیر کسے ہور پینڈے پے جاون دے۔ ایہ انج ہی چلدا رہندا اے۔ ایس لئی اوہ پئے آکھدے نیں،"تقدس مآب، ذرا ہولا ہتھ رکھو،" تقدس مآب اگوں کہندے نیں،"نہ۔" اوہ کہندے نیں،"جدوں تیکر میرے اندر ایہ کم کرن دی شکتی ہے، میں ایس طراں ہی سفر کردا رہواں دا، کیوں جے ایس توں ہوراں دا بھلا ہوندا اے۔"

میرے بھوں اوہناں دی اہمیت ایہ ہے کہ اوہ سانوں آس دواندے نیں۔ ایہ اک انسان اے جیہڑا دلوں سچا اے، جس نے بڑی محنت کیتی اے۔ اوہ جدوں انساناں نوں چنگا بناون دی گل کردے نیں، تے اوہ بڑیاں سچیاں گلاں کردے نیں: تعلیم، بھائی چارہ، اتے سنسکار۔ ایہ حقیقت پسندی اے؛ اسی کسے انہونے ول دی گل نئیں پئے کردے۔ جدوں اوہ ساڈے دیس، ساڈے شہر آوندے نیں، تے ایہ بے شک بڑا ودیہ موقع ہوندا اے، اوہناں نوں، تقدس مآب دلائی لاما نوں ذاتی طور تے ملن دا اتے اوہناں دی موجودگی توں فائدہ چکن دا۔

تہاڈے سوال کیہ نیں؟

سوال

رلت کار: تقدس مآب نوں کنیاں زباناں آوندیاں نیں یا بولدے نیں؟

الیکس: تقدس مآب انگریزی بولدے نیں، اوہ ایس نوں ٹُٹی پجی انگریزی آکھدے نیں، پر اوہ انگریزی بولدے نیں، تے نالے یقیناً اپنی بولی، تبتی، وی بولدے نیں۔ اوہناں نوں تھوڑی جئی چینی بھاشا وی آوندی اے کیوں جے اوہ جتھے جمے سان اوس دے نیڑے بوہت سارے چینی وسدے نیں، ایس پاروں نکے ہوندیاں اوہناں نے تھوڑی جنی چینی وی سکھی، پر ایویں تھوڑے جنے شبد۔ میرا خیال اے کہ اوہناں نے ہُن تیکر شائد ہندی دے کجھ شبد وی سکھ لئے ہون دے۔

رلت کار: تقدس مآب کویں اپنے سارے روحانی فرض پورے کردے نیں، تبتیاں دا روحانی آگو ہونا، نالے ایہو جئے کم کہ ایہناں مہاجراں دا سربندھ کرنا؟

الیکس: میرا خیال اے ایس دی اک کنجی ایہ وے ۔۔۔۔ جویں تسی ذکر کیتا، اوہ نہ صرف بوہت سارے مطالعے اتے مراقبے وچ رجھے سان، اوہ دیس نکالی سرکار دے پردھان وی سان، بھاویں اوہناں نے بڑے حوصلے، سرت اتے دوراندیشی کولوں کم لے کے ایہ رتبہ چھڈ دتا تے تبت دی جلاوطن سرکار وچ جمہوریت قائم کیتی۔ پر فیر وی کئی ورہیاں تیکر اوہو ای وڈے سربندھی سان اتے اوہناں نے مہاجراں نوں ٹھکانے لاون اتے کئی نویں ادارے چالو کرن تے اجیہے کماں دا بندوبست کیتا یا اجیہے کم دی نگرانی کیتی۔ میرے خیال وچ جیہڑی حکمت عملی اوہناں ورتی اوہ سی ات حدل حقیقت پسندی۔ اوہناں نے ایس وڈی بپتا نوں ایہ نئیں سمجھیا "ایہ ڈاڈھی وڈی مصیبت اے، میں ایدا کجھ نئیں کرسکدا، ایہ انہونی اے۔" جدوں تسی کسے گل بارے انج سوچو:"میں وچارہ۔ میں کجھ نئیں کر سکدا، ایہ میرے وس توں باہر اے،" تے فیر تسی 'گئے'۔ تسی اوہ کجھ کردے او جو بڑے سربندھ نال کرن دی لوڑ ہوندی اے۔ اوہناں دا گیان تے چیتا ات حدل اے، ایس پاروں اوہناں نوں سارے کماں دا چیتا ہوندا اے جیہڑے اوہناں دی نگرانی ہیٹھ ہو رہے ہوندے نیں، انج جویں کسے وڈی جگتائی کمپنی دے آگو وانگوں جنہوں ہر شے دا دھیان کرنا پیندا اے، تے اپنی عقل راہیں جاندا اے کہ کم نوں کویں ہوراں ذمے لاونا تے کویں کرنا اے۔ اوہ بس کردیندے نیں؛ کوئی وڈی گل نئیں۔

میں اکثر مخول نال کہنا واں کہ کل چکر دا تانا بانا کویں ایس گل دی تربیت لئی چوکھا فائدہ مند اے جس راہیں بندہ چوکھیاں ون سونیاں شیواں نال نبڑن جوگا ہوندا اے، تھوڑا کو مخولاً۔ کل چکر دے منڈل وچ، جے تسی ایس دا مطلب سمجھدے او، تسی ۷۲۲ شبیہاں تکدے او۔ ہو سکدا اے کہ دلائی لاما ۷۲۲ شبیہاں دا تصور کر سکدے نیں، میں بالکل نئیں کر سکدا، پر تسی کجھ ٹیوا لا سکدے او کہ تہاڈے آلے دوالے ایہو جئیاں شبیہاں دے ان گنت جتھے تے جھمیلے نیں اتے انسان انج محسوس کردا اے کہ اوہ ایہناں سبناں نوں تک رہیا اے، سب کجھ ۔ ایہ اوہ دیوتا نیں جیہڑے قمری سال دے ۳۶۰ دناں نال نبڑدے نیں، جیہڑے سارے جوتشی تانیاں بانیاں نال نبڑدے نیں، جیہڑے شریر دے مختلف پرت تے تانے بانے نال نبڑدے نیں، اجیہے دیوتا جو ہر شے تے حاوی نیں۔ جدوں اسی اپنے آپ نوں مشق دے ایڈے وڈے تے گمبھیر سربندھ وچ تکنے آں، تے فیر جے کوئی نواں کم آ پوے یا کوئی نویں سمسیا، تے فیر اسی اوس نوں انج سوچنے آں جویں منڈل دے اوس کونے وچ دس شبیہاں دا اک جتھہ ہووے؛ کوئی وڈی گل نئیں۔ اک ایتھے وے، اک اوتھے۔ میں ایس نال نبڑ سکنا واں کیوں جے میں ایس وڈے پیچدار سارے تانے بانے نال نبڑ سکنا واں اتے ایہ سب آپس وچ جُڑیا ہویا اے اتے ٹھیک کم پیا کردا اے؛ تہانوں کسے شے دا ڈر نئیں، کسے نویں کم دا جیہڑا تہاڈے ذمے لگے۔ تسی کسے شے نوں کوئی وڈی گل نئیں جاندے۔
ایہ سچ اے کہ زندگی وچ بڑے گنجھل نیں، اتے بعض لوکاں دی جند دوجیاں نالوں بوہتی پیچدار ہوندی اے، پر ساڈیاں زندگیاں ہین پیچدار۔ گنجھلاں توں ڈرن دی تھاں تسی اوہناں نوں گلمے لاوندے او: جنہیاں چوکھیاں ہوون اوہنا ہی چنگا اے۔ کیوں نئیں؟ ایس طراں دی سوچ نال، میں – مثلاً جویں میں اپنی ویب سائٹ تے کم کرنا واں – میں ۲۰ زباناں تے کم کرلینا واں۔ کوئی وڈی گل نئیں، میں ہور زباناں تے وی کم کر سکنا واں جے مینوں کرنا پوے تے۔ اک زبان ہور رلا لو، کیوں نئیں؟ مینوں ایس توں کوئی ڈر نئیں۔ ایہ اوہناں سب شیواں دے مقابلے وچ جدے نال دلائی لاما نبڑدے نیں اک نکا جیہا کم اے۔ میرا خیال اے کہ ایہ انج ہی ممکن اے۔ کوئی شکائت نئیں، کوئی "میں وچارہ" نئیں، کوئی "ایہ نئیں ہو سکدا" (سوچ) نئیں۔ بس تسی کر چھڈدے او۔ جویں میری ماں دا کہنا اے، "سدھا اوپر تے تھلے۔" بس کر دیو! کوئی "آہ، سجے کھبے نئیں ۔۔۔۔کیہ میں ایہ کم کراں دا؟" اتے فکر وغیرہ۔ بس کر دیو!

رلت کار: کیہ تسی ایہ دس سکدے او کہ دلائی لاما نوں تقدس مآب کیوں کہندے نیں جد کہ او آپوں کہندے نیں کہ اوہ اک عام انسان نیں؟

الیکس: گل ایہ وے کہ دلائی لاما اپنے آپ نوں تقدس مآب نئیں آکھدے۔ پتہ نئیں انگریزی وچ کس نے ایہ اصطلاح چالو کیتی، ہورے کسے مسیحی عہدے توں لئی گئی، تے ایہ انگریزی وچ عام ہو گئی۔ لوکیں ایس نوں ستکار دین لئی ورتدے نیں جویں کسے بادشاہ لئی "حضور اعلیٰ"۔ تبتی زبان وچ کئی آدری شبد نیں جیہڑے روحانی گورو لئی استعمال ہوندے نیں، تے کجھ خاص دلائی لاما لئی استعمال ہوندے نیں۔ تقدس مآب دا کیہ مطلب نکلدا اے؟ سچ وچ کجھ نئیں، ایہ اک عام رسم بن گئی اے تے اوہ لوکاں نوں ایس توں موڑ نئیں سکدے، پر ایہ گل پکی اے کہ اوہناں نوں ایہ بالکل نئیں پسند کہ لوکیں اوہناں دی کسے دیوتا وانگوں پوجا کرن۔

رلت کار: کیوں جے تہانوں تبتی (زبان) آوندی اے، تے ہورے تسی انگریزی وچ کوئی شبد دس سکدے او جیہڑا تقدس مآب نال رلدا ملدا (تبتی شبد) ہووے۔

الیکس: اک وڈا خطاب "کندن" اے جس دا مطلب ہے "پران ہستی"۔

رلت کار: پران ہستی؟

الیکس: بالکل۔ مینوں ایہ نئیں پتہ کہ تسی ایس نوں دوجیاں زباناں وچ کیہ آکھو دے؛ ایہ ایڈا سوکھا کم نئیں۔ ہستی دا مطلب اے کہ اوہ تجسیم کردا اے، تے سب توں زیادہ ترقی یافتہ ہستیاں دے گُناں دا مالک اے۔ تسی کسے اجیہی ہستی دے موہرے اوہ جیہڑی بڑی پوہنچی ہوئی اے، پران ہستی۔ میں ایس نوں عام کرن دی کوشش کیتی پر کسے نے موہ نہ وکھایا۔

ہور کوئی گل؟ چنگا فیر۔ چلو ایتھے گل مکانے آں۔ تہاڈے آون دا بوہت دھنیواد، تے مینوں امید اے کہ ایس توں کجھ فائدہ ہویا ہووے دا۔ شکریہ۔