ذخیرۂ برزن

الیگزینڈر برزن دا بدھ ذخیرۂ برزن

ایس صفحے دے متنی روپ ول کانٹا بدلو ۔ مڈھلی بھال تے جاؤ

مڈھلا > جگ وچ بدھ مت دا مقام > اجوکے جگ وچ بدھ مت > مذہب توں ماوراء اخلاقیات

مذہب توں ماوراء اخلاقیات

تقدس مآب چودھویں دلائی لاما
فریبرگ، سوِٹزر لینڈ، اپریل ۲۰۱۳
بھورا کُو ترمیم: میتھیو لنڈن تے الیگزینڈربرزن
ترجمہ: افضال محمود

دوجی پدھر دے نکھیڑاں نوں اہمیت دین دے نقصان

پیارے بھینوں تے بھراؤ، مینوں تہاڈے نال گل بات کرن دا جو موقع ملیا اے میں ایس تے بیحد خوش آں۔ پہلی گل تے ایہ وے کہ جد وی میں لیکچر دینا واں تے میں ایہ گل کھول کے دس دینا واں کہ تسی سب اپنے آپ نوں انسان سمجھو۔ میرا مطلب ایہ ہے مثلاً، ایہ مت سوچو کہ "میں سوِستانی آں"، "میں اطالوی آں"، یا "میں فرانسیسی آں"۔ میرے مترجم نوں ایہ نئیں سوچنا چاہیدا کہ اوہ فرانسیسی اے! مینوں وی ایہ نئیں سوچنا کہ میں تبتی آں، بلکہ مینوں ایہ وی نہیں سوچنا کہ میں بدھ مت دا پنتھی آں، کیونکہ عموماً میرے لیکچر وچ اک ہنسدی کھیڈدی، گھٹ پریشانی والی جندڑی بطور اک انسان دے، دا وَل دسیا جاندا اے۔

ست ارب انساناں وچوں ہر کوئی اک ہنسدی کھیڈدی حیاتی دی منگ رکھدا اے، تے ہر اک نوں ایس مقصد نوں پاون دا پورا حق حاصل اے۔ جے اسی دوجی پدھر دی نکھیڑ مثلاً "میں تبتی آں" تے زور دیویے، تے فیر میں تبت بارے چوکھا فکرمند نظر آواں دا۔ یا ایہ کہنا کہ "میں بدھ متی آں" دوجے بدھ متیاں نال نیڑلی سنگت نوں ظاہر کردا ہے، پر لا محالہ دوجے دھرماں توں کُجھ دوری دا احساس پیدا کردا اے۔

ایداں دی سوچ درحقیقت سمسیاواں دا مڈھ اے، جدے وچ اوہ ان گنت مسئلے تے انت ماراماری شامل نیں جدے نال انساناں دا پشلے یُگ وچ واہ پیا اے تے اکیویں صدی وچ وی ایدے نال سنگھٹ نیں۔ جے تسی دوجیاں نوں وی اپنے ورگے انسان سمجھو تے فیر ماراماری کدے نہیں ہوندی۔ اک دوجے نوں مارنے دا کوئی جواز نئیں؛ پر جدوں اسی انسانیت دی ایکتا نوں بھلا دینے آں تے دوسری پدھر دے نکھیڑیاں مثلاً "میری قوم" تے "اوہناں دی قوم"، "میرا مذہب" تے "اوہناں دا مذہب"، نوں اہمیت دینے آں، ایس طراں اسی نکھیڑ پیدا کرنے آں تے اپنی قوم تے اپنے مذہب دے لوکاں دی بوہتی چنتا کردے آں۔ ایس طراں اسی دوسریاں دے حقوق نوں نظرانداز کردے آں ایتھوں تیکر کہ غیراں دی جند جان دی وی پرواہ نئیں کردے۔ ساڈے اجوکے چوکھے مسٔلیاں دا ایہو ہی کارن اے، کہ اسی دوجی پدھر دے نکھیڑیاں نوں ات حدل اہمیت دینے آں۔

ہُن ایہدا اکّو ہی علاج اے اوہ ایہ کہ اسی اپنے بارے منطقی انداز وچ انسان ہون دے ناطے سوچئیے، بغیر حد بندی یا اڑیکے ڈاہن دے۔ مثال دے طور تے، جد میں لیکچر دینا واں، جے میں اپنے آپ نوں تبتی بدھ متی تصور کراں بلکہ ایس توں وی ودھ جے میں اپنے آپ نوں "تقدس مآب دلائی لاما" سمجھاں، تے ایس نال میرے تے حاضرین دے وچکار اک وتھ پیدا ہووے دی، جو کہ اک پاگلاں والی گل اے۔ جے میں سچے دلیں تہاڈا خیرخواہ واں، تے فیر مینوں تہاڈے نال انسانی بھرا بھیناں وانگوں گل کرنی چاہیدی اے، اوداں دے ہی انسان جیہو جیا میں آں۔ وچوں اسی سب اکّو ہی آں: من، جذبات تے جسم دے لحاظ نال۔ ڈاہڈی لوڑی دی گل ایہ ہے کہ ہر کوئی دکھ توں کوری، خوشی بھری حیاتی دی بھل کردا اے، اتے میں وی ایداں دا ہی آں، تے اسی ایس پدھر تے گل بات کراں دے۔

سیکولر اخلاقیات

سیکولر اخلاقیات دا تعلق طبعی عناصر نال اے، پر دھرم اُکّا انساناں نوں ودیعت ہویا اے۔ انساناں وچ دھرم نے جنم لیا، پر ایہ یقیناً کوئی طبعی امر نئیں۔ سیکولر اخلاقیات دا گول چکر ست ارب انساناں تے حاوی اے۔ جداں کل میں دسیا سی کہ ست ارب وچوں، اک ارب نے باقاعدہ طور تے اپنے آپ نوں ان دھرمی متھیا اے، تے جے اسی باقی دے چھ ارب نوں دھرم دے بندے من وی لئیے، تے اوہناں وچوں کنّے ہی ایہو جیہے نے جیہڑے بھرشٹ نیں۔ سنسار وچ سکینڈل نیں، استحصال، بد عنوانی، دھوکے بازی، جھوٹ تے دھونس دہی اے۔ میرے خیال وچ ایدا کارن اخلاقی اصولاں اُتے سچے ایمان دی کمی اے۔ حد ایہ وے کہ مذہب نوں وی غلط کمّاّں لئی ورتیا جاندا اے۔ معلوم نئیں کل میں ایس گل دی دس پائی سی یا نئیں، کدی کدار مینوں انج محسوس ہوندا اے کہ مذہب سانوں دوگلا پن سکھاندا اے۔ اسی "پیار" تے "درد مندی" جیہی ودیہ شیواں دا نام لینے آں، پر سچ پچھو تاں اوہو جیہا کرم نئیں کردے، دنیا وچ بڑا انہیر اے۔

مذہب ایہناں ودیہ شیواں بارے رسمی طور تے گل بات کردا اے، پر ایس طراں نئیں جے ایس دا تہاڈے دل تے اثر ہووے۔ ایدی وجہ لوکاں وچ اخلاقی اصولاں دا گھاٹا، یا اخلاقی اصولاں تے ایمان دی کمی اے۔ قطع نظر ایس گل دے کہ تسی مذہب تے ایمان رکھدے ہو یا نئیں، سانوں ایس گل تے گوڑھی گوہ کرن دی لوڑ اے کہ لوکاں نوں کس طراں اخلاقی اصولاں دی تعلیم دتی جاۓ۔ تے فیر جے تسی ایس وچ مذہب نوں شامل کر لو تے ایہ اک سچا خالص مذہب بن جاندا اے۔ سارے مذہب، جویں میں کل ذکر کیتا سی، ایہناں اصولاں دی گل کردے نیں۔

اپنے پنتھ توں دوری پیدا کرنا

پِشلی صدی وچ، جدوں لوکیں اک دوجے نوں مار رہے سان، تے دوویں پرتیں لوک رب اگے دعاواں پٔے منگدے سان۔ بڑا اوکھا کم اے! اج وی جد تسی مذہب دے نام تے فساد ویکھدے او، میرے خیال وچ دوویں ٹاکرو رب اگے دعا منگدے نیں۔ میں کدی کدار مخول نال کہنا واں کہ لگدا اے کہ رب پلیکھے وچ پے گیا اے! اوہ کس طراں فیصلہ کرے، جد دونوں حریف اوس اگے دعا گو ہوون، اودے کولوں کسے قسم دی مدد دے طلبگار ہوون؟ ایہ بڑا اوکھا کم اے۔ اک واری ارجنٹینا وچ سائنسداناں تے مذہبی مُکھیاں دے نال مباحثے دے دوران، بھاویں ایہ کوئی بین المذہبی مجلس نئیں سی، میں اک ماہرِطبیعات میچورانا نوں ملیا۔ اوہ سورگ باسی واریلا دا استاد سی، میں اوہنوں ایس توں پہلے وی سوِٹزر لینڈ وچ مل چکیا ساں تے ہُن فیر ارجنٹینا وچ، پر اودوں توں ہُن تیکر ناہیں۔ اوہنیں اپنی گل بات وچ کہیا کہ اوہنوں بطور ماہرِطبیعات دے اپنے سائنس دے شعبہ نال گوڑھی سنگت نئیں رکھنی چاہیدی۔ ایہ اک بڑی ودیہ تے مت دی گل سی جو میں اوہدے کولوں سکھی۔

میں بدھ متی آں، پر مینوں بدھ مت نال تعلق نئیں جوڑنا چاہیدا کیوں جے تعلق اک منفی جذبہ اے۔ جد تسی تعلق جوڑ لیندے او تے تہاڈی سوچ وچ جانبداری آ جاندی اے، تسی شیواں نوں کھلی نظر نال نئیں ویکھ سکدے۔ ایسے لئی جیہڑے لوکیں مذہب دے نام تے لڑ رہے ہوندے نیں، چوکھی وار میرے بھوں اصل وجہ مذہب نئیں ہوندا، اُچیچا معاشی یا سیاسی فائدے ہوندے نیں۔ پر کدی کدار، جس طراں کہ مُڈھ پرستاں دے معاملہ وچ، اوہ اپنے مذہب نال اسقدر تعلق جوڑ لیندے نیں کہ اوہناں نوں دوجے دھرماں دی قدروقیمت دا اندازہ ہی نئیں ہوندا۔

میچورانا دی سوچ میرے لئی بڑی کم دی گل سی۔ بوہت سارے لوکاں نوں ملن پاروں میں کئی دوجے دھرماں نوں بھی چنگا جاننا واں اتے بے شک میں امید کرنا واں کہ میں کوئی مڈھ پرست یا جنونی نئیں۔ کدی کدار میں ایس گل دا ذکر کرنا واں کہ میں جنوبی فرانس وچ لورڈز گیا۔ میں اک یاتری بن کے گیا تے، حضرت عیسیٰ دے اک بُت دے سامنے، میں کجھ پانی پیتا۔ میں بُت دے سامنے کھلو کے سوچیا، کہ لکھاں لوکیں پِشلے یگاں وچ ایس تھاں نوں ویکھن لئی آۓ، شانتی لئی، اوہناں وچوں کجھ بمار وی ساہن، جو اپنے عقیدے تے عنائت دے صدقے بھلے چنگے ہوۓ، انج میں سنیا سی۔ تے میں ایہناں گلاں تے گوہ کیتا تے ایس طراں میرے دل وچ عیسائیت لئی اک اُچیچ جیہا جذبۂ قدر پیدا ہویا، تے میری اکھاں وچ سمجھ لو کہ اتھرو جیہے آ گئے۔ تے اک ہور موقع تے، فاطمہ، پرتگال وچ اک عجیب واپر پیش آیا۔ عیسائیاں تے کیتھولک لوکاں دے وچکار، اساں مریم دے اک نِکّے جیہے بُت دے اَگے تھوڑے چِر لئی مراقبہ کیتا۔ جدوں میں تے باقی لوک اوتھوں ٹُرن لگے، تے میں مڑ کے ویکھیا تے مریم دا بُت میرے ول ویکھ کے مسکرا رہیا سی۔ میں کڑی مڑی ویکھیا، تے سچیں، اوہ مسکرا رہی سی۔ میں محسوس کیتا کہ مریم نوں میرے کسے اک فرقے نال ان سنگھٹ دا پتہ سی! جے میں کجھ چر کھلو کے مریم نال فلسفے تے گل بات کردا، تے ہو سکدا اے کہ کوئی ہور گمبھیر گل سامنے آجاندی!

فیر وی، موہ بھاویں اپنے دھرم دا ہی کیوں نہ ہووے کوئی چنگی گل نئیں۔ کدی کدار مذہب نکھیڑ تے تریڑ پاوندا اے جو کہ ڈاھڈا اوکھا معاملہ اے۔ مذہب دا مقصد درد مندی تے رواداری نوں ودھاوا دینا اے، جو کہ غصے تے نفرت نوں دور کردے نیں۔ تے جے دھرم دوجے دھرماں نال نفرت نوں ودھاوا دے، تے ایہ اک ایہو جیہی دوا وانگوں اے جدا کم روگ دا علاج کرنا اے، پر ایہ روگ نوں ودھا رہی اے۔ تے ہن فیر کی کیتا جاوے؟ ایہناں ساریاں گلاں دا کارن اخلاقی اصولاں وچ ایمان دا گھاٹا اے، تے میرا وچار ایہ ہے کہ سانوں ون سونّیاں عبادتاں اتے شیواں دی لوڑ اے تاں جے اسی سیکولر اخلاقیات نوں ودھاوا دین لئی دلوں جتن کرئیے۔


سیکولر سوچ تے غیراں دا ستکار

ہن کجھ سیکولر اخلاقیات دی گل کرئیے۔ میں پشلے بھارتی نائب وزیر اعظم، ادوانی، نوں چنگی طراں جاندا ساں۔ اک وار اوہناں نے دسیا کہ کینیڈا دی اک ٹیلیویژن ٹیم نے اوہناں دا انٹرویو لیا تے پُچھیا کہ بھارت وچ جمہوریت دی کامیابی دی وجہ کیہ اے۔ اوہناں نے دسیا کہ بھارت وچ ایہ ہزاراں ورہے پرانی ریت اے کہ ہمیشی غیراں نوں ستکار کرو، بھاویں تہاڈا اوہناں نال نکھیڑ یا جھگڑا ہووے۔ اوہناں نے مینوں دسیا کہ نیڑے تریڑے تن ہزار ورہے پہلاں، بھارت وچ، چرواک، یا "دھرم توں منہ پھیرن" دا فلسفہ اپراجن ہویا۔ دوجے بھارتی فلسفی سوچنہاراں نے اوہناں نوں ہدفِ تنقید بنایا اتے اوہناں نوں رد کیتا، پر چرواک فلسفے دے حمائتیاں نوں فیر وی "رشی" آکھیا جاندا سی، جس دا مطلب اے سیانا۔ ایہ ایس گل ول اشارہ اے کہ نکھیڑ تے گرما گرم بحث دے باوجود، ستکار فیر وی قائم سی۔ ایہدا مطلب ایہ ہے کہ سانوں بے دین لوکاں دی وی عزت کرنی چاہیدی اے۔

کل میں ایس گل دا ذکر کیتا سی کہ میرے کجھ سنگی ساتھی، کجھ عیسائی تے کجھ مسلمان، لفظ "سیکولرزم" توں ذرا کنّی کتراندے نیں۔ میرے خیال وچ ایس دی وجہ ایہ ہے کہ فرانسیسی انقلاب یا بولشوِک انقلاب دے دوران، دھرم نال دشمنی دا رحجان رہیا اے۔ پر میں مذہب تے مذہبی اداریاں وچکار جیہڑا واضح فرق اے اوہنوں بیان کرنا چاہنا واں، جو کہ دو وکھو وکھ شیواں نیں۔ کوئی با شعور انسان کدّاں مذہب دی مخالفت کر سکدا اے؟ مذہب دا مطلب اے پیار تے دردمندی، تے کوئی شخص وی ایہناں دی مخالفت نئیں کر سکدا۔ البتہ مذہبی ادارے اک ہور معاملہ اے۔ فرانسیسی تے بولشوِک انقلاباں دے دوران، دوناں صورتاں وچ مالداراں نے لوکاں نال بھیڑا سلوک کیتا۔ تے نالے، دھن دولت والیاں نوں مذہبی اداریاں دی سہائتا حاصل سی تے ایدا منطقی نتیجہ ایہ نکلیا کہ مالداراں دے خلاف محاذ آرائی وچ مذہبی اداریاں نال مخالفت وی شامل ہو گئی۔ لہٰذا، مذہب یا خدا دے نال مخالفت دا رحجان موجود سی۔

اج وی، جے مذہبی اداریاں وچ تبتی بدھ مت لوکاں سمیت کسے قسم دا استحصال نظر آوے، تے سانوں اودے خلاف آواز چکنی چاہیدی اے۔ میرا اپنا طریقہ وی ایہ ہے کہ اج توں دو ورہے پہلاں میں چار سو سال پرانی، دلائی لاما نوں تبتیاں دا دونویں ہی یعنی دنیاوی تے روحانی پیشوا منن دی رسم ختم کر دتی۔ میں ایہ کم اپنی مرضی نال، بخوشی تے فخر نال کیتا۔ ایہو جیہیاں شیواں دراصل مذہب، یا دھرم، نوں نقصان پوہنچاندیاں نیں۔ پس سانوں مذہبی ادارے تے سچیاں مذہبی رسماں تے پیغاماں وچ وتھ رکھنی چاہیدی اے۔

سیکولرزم دے بھارتی مُکھ دے بھوں، دھرم وچ اڑیکے ڈاہن دا کوئی تصور نئیں، سغوں سارے دھرماں دا ستکار اٹل اے، اتے سارے بے دین لوکاں دا ستکار وی۔ میرے خیال وچ ایہ بڑی عقلمندی اے۔ اسی اوہنوں کس طراں ودھاوا دیئے؟ پرچار راہیں؟ نئیں۔ تے فیر دعا راہیں؟ نئیں۔ تعلیم راہیں، جی ہاں۔ اسی جسمانی صفائی دی تعلیم تے لینے ہاں، تے فیر جذبات دی تے من دی صفائی کیوں نہ سکھیئے، اک نروگ من دا دھیان رکھن دیاں مڈھلیاں گلاں؟ خدا یا اگلی حیاتی، بدھا یا نروان، کسے تے گل کرن دی لوڑ نئیں، اُکّا اک من دا مالک خوش باش انسان۔ اک خوش انسان اک خوش باش گھرانہ بناوندا اے، جیہڑا اک خوش باش جماعت تشکیل دیندا اے۔ تے میرا خیال ایہ ہے کہ سانوں جذباتی صفائی تے سبق دی لوڑ اے۔

جذباتی صفائی

جذباتی صفائی کیہ شے اے؟ ایدا مطلب ایہو جئی شیواں نال نبڑنا اے جیہڑیاں ساڈے شانت من نوں تباہ کردیاں نیں، یا ساڈا سکون برباد کردیاں نیں۔ ایہ شیواں کسے دماغی روگ وانگوں نیں، کیوں جے ایہ منفی جذبات نہ صرف ساڈے شانت، صحتمند من نوں تباہ کردے نیں، بلکہ ایہ ساڈی سچ نال آشنا ہوون دی صلاحیت نوں وی برباد کردے نیں۔ ایس توں بڑا نقصان ہوندا اے کیوں جے جد تُسی غصے نال بھرے ہووو، تے تسی حقیقت نوں نئیں پچھان پاوندے تے تہاڈا من طرفداری دا شکار ہو جاندا اے۔ تے نالے ایہ کہ موہ دی وجہ توں تسی حقیقت دا سچا روپ نئیں ویکھ پاوندے۔ ایہ من دا روگ اے۔ شعور ساڈے من دی فطرت اے تے ہر اوہ شے جو ایس شعور دی شکتی نوں گھٹ کرے اوہ منفی اے۔

پس جذباتی صفائی دا مطلب ایس قسم دے جذبات نوں گھٹ کرنا اے اتے حکمت تے شانتی لئی من دی صلاحیت نوں قائم رکھنا اے، جو کہ اک نروگ من اے۔ ایداں کرن لئی، پہلاں سانوں ایس کم نال موہ لانا چاہیدا اے۔ بغیر شوق دے، تسی لوکاں نوں ایہ کم کرن تے مجبور نئیں کر سکدے۔ کوئی قانون قاعدہ لوکاں نوں ایس کم تے راضی نئیں کر سکدا۔ ایہنوں ساڈے انفرادی جذبے توں جنم لینا اے، جیہڑا اودوں پیدا ہوندا اے جد تسی کسے کم دا مُل پچھانو۔ تے ایہ اوہ قدراں نیں جنہاں بارے اسی سکھا سکنے آں۔

من تے جذبات اوپر سائنس دیاں کاڈھاں

ہُن اسی سائنس دا جائزہ لینے آں۔ پہلاں سائنس مادے اوپر توجہ دیندی سی، جدے وچ تسی ناپ تول کر سکدے او۔ میرے خیال وچ ویویں صدی دے انت وچ تے ہُن، اکیویں صدی دے مڈھ وچ، چوکھے سائنسدان من تے اودے جذبات وچ دلچسپی لے رہے نیں، کیوں جے جتھوں تیکر تندرستی دا تعلق اے من تے جذبات وچ گوڑھی سنگت اے۔ کجھ سائنسدان کہندے نیں "نروگ من، نروگ تن۔" طبی سائنسداناں دا کہنا اے کہ نِت دا خوف، غصہ تے نفرت اصل وچ شریر دی قوتِ دفاع نوں گھٹ کر دیندے نیں، جد کہ اک دردمند من جسمانی صحت نوں نہ صرف برقرار رکھدا اے سغوں اودے وچ وادھا وی کر سکدا اے۔ ظاہر اے اسی ہنسدے کھیڈدے لوکاں بارے جاندے ہاں، کہ اوہناں دے شریر اوپر مثبت اثرات چوکھے ہوندے نیں۔

منفی حالات وچ مثبت پہلو دی پچھان

میری اپنی حیاتی وچ، سولہ ورہیاں دی عمر وچ میں چوکھی ذمہ واری چُک لئی، تے حالات بہت مندے ہو گئے۔ فیر ۲۴ ورہیاں دی عمر وچ ، میتھوں میرا دیش کھُس گیا اتے میں اپنی چوکھی جند اک مہاجر وانگوں بتائی اے۔ ایس سمے وچ، تبت دے اندر بوہت سارے مسٔلے تے مصیبتاں اُٹھ کھلوتیاں نیں، تے ہری جن میرے اوپر بھروسہ کردے تے میتھوں چوکھیاں آساں لاندے نیں۔ پر میں مجبور آں۔ البتہ میرے شانت من نے مینوں ایہ سب کجھ نتار کے ویکھن دا موقع دتا اے۔ جِویں شانتی دیو نے دسیا، جے اوکھ نوں سوکھ بنایا جا سکدا اے، تے فیر چنتا کرنے دی لوڑ نئیں۔ پر جے صورتحال ایڈی کُو مندی اے کہ بچن دی کوئی پکھ نظر نئیں آوندی، فیر بوہتی چنتا کر کے کیہ لبھے دا۔ ایہ ڈاڈھی سچی گل اے، لہٰذا میں ایدی مشق کرنا واں۔

ایہ ضروری اے کہ اسی شیواں دی اصل نوں پچھانئیے تے ایہ گل سمجھئیے کہ ہر شے ضمنی اے۔ جو کجھ وی ہوندا اے، اوس دا کجھ نہ کجھ مثبت اثر ہو سکدا اے۔ میرے معاملے وچ میں مہاجر بن گیا، پر ایدے بھوں مینوں بوہت سارے لوکاں نوں ملن اتے ون سونّے وچار بارے جانکاری دا موقع ملیا۔ میں فقیراں، لیڈراں، کئی اک شعبیاں دے عالماں، تے دھرم وَیری لوکاں نوں ملیا۔ ایہ ڈاڈھی کم دی گل اے، کیونکہ جے میں تبت دے اندر ہی رہندا، تے میرا خیال اے کہ میری جانکاری میری اج دی جانکاری نالوں ادھی ہوندی۔ تے اک پکھ ولوں تے ایہ بوہت وڈا کشٹ اے، پر دوجے پکھ ولوں ایہنے کئی اک چنگے ڈھو لاۓ نیں۔ جے اسی ون سونّے پکھاں نال ویکھئیے تے فیر اسی چنگا ہی محسوس کراں دے۔ بھیڑے ہونے وی ہو سکدے نیں، پر اوہناں دے پچھے کجھ چنگیاں گلاں وی ہو سکدیاں نیں۔

بیتے یُگ وچ تبتی لوک کسے حد تک باقی دنیا توں وکھ رہے نیں، پر ہن اوہناں دے وچار وچ چوکھی کھُل آ گئی اے۔ صدیاں توں، تبتی لوک سُتے ہوۓ سان، پر ہُن اوہ اٹھ کھلوتے نیں۔ ایہ چنگی گل اے! تے تسی ویکھدے او، کہ جے تسی مختلف لانبھاں ول ویکھو، تے تہانوں کوئی مثبت پکھ نظر آۓ دی۔ ایہ شے من دی شانتی قائم رکھن لئی چوکھی مفید اے۔ اجکل، جد میں اپنے پرانے مِتراں نوں ملنا واں تے اوہ کہندے نیں کہ میرا مُکھ کیڈا جوان لگدا اے، تے میرے ایہناں یاراں وچوں کجھ ایدا بھیت جاننا چاہندے نیں۔ میں اوہناں نوں آکھنا واں کہ ۸ یا ۹ گھنٹے دی نیندر من نوں شانت رکھن وچ بوہت کم آوندی اے۔ ایہ اُکّا اک شے اے، پر جو شے سچ مچ سہائت اے اوہ ایہ کہ ساڈا من تے من دیاں حالتاں شانت ہوون۔

اک شانت من دراصل تہانوں ایہو جیہیاں شیواں مثلاً کوئی جراحت توں صحت یاب ہون وچ مدد کردا اے۔ جدوں میری پِتے دی جراحت ہوئی، ایہ ڈاڈھی تکلیف دہ سی۔ مغروں مینوں جراح نے دسیا کہ عموماً ایدے تے ۱۵-۲۰ منٹ لگدے نیں، پر میرا کیس اینا خراب سی کہ ایدے تے لگ بھگ تن گھنٹے لگے، کیونکہ میرا پِتہ اپنے عام حجم توں تقریباً دو گنا وڈا ہو چکیا سی تے ایدے وچ بہت ساری پیپ پے گئی سی۔ پر میں پنج دہاڑیاں وچ بھلا چنگا ہو گیا، ویکھدیاں ہی ویکھدیاں۔ تاں اک تگڑے شریر لئی شانت من تے آس وادی رویہ ضروری اے۔ تے فیر جے کجھ گڑ بڑ ہو وی جاوے، تے تسی چھیتی سنبھل جاؤ دے۔ چنگی صحت لئی شانت من بوہت ضروری اے۔

اندرلی سندرتا بالمقابل باہرلی سندرتا

میں ایتھے ایس گل دا ذکر کراں دا، کجھ مخول تے کجھ چھیڑن لئی، کہ بعض جوان ناراں سرخی پاؤڈر تے انّھے واہ خرچ کردیاں نیں۔ کجھ ناراں اپنے مکھاں تے ون سونّے رنگ – نیلا، ہرا تے دوجے ہور کوئی رنگ – مَل لیندیاں نیں۔ ایہ چنگا نئیں لگدا، پر اوہ ایہنوں بڑا سوہنا سمجھدیاں نیں! لوکیں اوپرلی سندرتا نوں چوکھی توجہ دیندے نیں۔ اگلے دہاڑے اک لیکچر وچ موجود کسے زنانی دے وال نیلے رنگ دے سان، ایہ بڑی اُچرج گل سی۔ تے میں اوہنوں مخول نال آکھیا کہ نیلے وال کوئی سوہنی شے نئیں! منیا کہ باہرلا حسن وی ضروری اے، پر اصل شے اندرلا حسن اے۔ اوہ سوانیاں جیہڑیاں کہ اوپرلے حسن تے بوہت سارا پیسہ خرچ کردیاں نیں، مہربانی کر کے اندرلے حسن تے توجہ دین، جو کہ بو ہت چنگی گل اے!

من تے جذبات بطور اک علمی وچار

اسی سائنس دے وچاراں دی گل پئے کرنے آں۔ سچی من دی شانتی ڈاڈھی ضروری اے۔ من دی شانتی دا مُڈھ خوداعتمادی تے اندرلی شکتی اے، جنہاں دا مُڈھ پیار تے دردمندی اے، جدے وچ غیراں دی ستکار تے اوہناں دی بھلائی دا احساس شامل اے۔ ایہنوں کہندے نیں سیکولر اخلاقیات۔

کچی جماعت توں لے کے جامعہ تک، اسی من تے جذبات اوپر قابو پان دی تعلیم دے سکنے آں۔ ایہ اک لما تے چوڑا مضمون اے، تے ساڈے من تے جذبات تے اوہناں دی شریک سنگتاں دیاں کئی دلیلاں موجود نیں۔ اسی ایتھے علت و معلول دا مشاہدہ کر سکنے آں، جدے بھوں جد من دے کسے حصے وچ کجھ ہوندا اے، تے کدرے ہور کجھ ہور ہوندا اے۔ ایہنوں سمجھن لئی، سانوں سنجیدگی نال ایس گل تے گوہ کرنی اے کہ من تے دماغ وچ کیہ سنگت اے۔

علمی لحاظ نال ایس موضوع دا مطالعہ بڑا فائدہ مند اے۔ پشلے کجھ ورہیاں وچ امریکہ وچ، ایہناں گلاں دی بنیاد تے سائنسدان تجربے پئے کردے نیں، تے کجھ ٹھوس نتیجے سامنے آۓ نیں۔ ایدے نتیجے وچ، ہُن ایہو جئے نصابی پروگرام وی ہَین جتھے سیکولر اخلاقیات دی شکشا دتی جاندی اے۔ ہُن اسی سیکولر بنیاداں تے متھی ہوئی اخلاقیات دا تعلیمی نصاب بناون دا پکّا ارادہ رکھنے آں، جو کہ سیکولر اخلاقیات نال ملدا جلدا ہووے۔

حاضرین، اتے اُچیچا جے ایتھے کوئی مدرس یا سوچنہار موجود نیں، ایس گل تے ہور گوہ کرن تے جے موقع ملے، تے ایس موضوع تے گل بات کرن۔ فی الحال، اخلاقیات تے درس تعلیمی نظام وچ شامل نئیں، لہٰذا چوکھے لوکیں ایدے لئی مذہب ول آوندے نیں۔ ایہ یقیناً چنگی گل اے، پر ایہو جیہے لوک وی ہین جنہاں نوں مذہب وچ کوئی دلچسپی نئیں تے اوہناں لئی مذہبی سوچاں نوں گلمے لانا اوکھا اے۔ ایس توں مشکل پیدا ہوندی اے۔ ایس لئی سانوں سیکولر لانبھ اختیار کرنی اے، جو کہ عالمی سطح تے قابلِ قبول ہووے۔

گل مُک گئی۔ ہُن کجھ سوال۔

سوال

سوال: تقدس مآب، اپنی اخیرلی گل وچ تسی ایس گل دا ذکر کیتا اے جس بارے میں سوال پچھن والا ساں، پر اک پورے جواب لئی، جے تسی برا نہ مناؤ تے میں ایہ سوال دوبارہ پچھنا چاہنا واں۔ سکولاں تے یونیورسٹیاں وچ سیکولر اخلاقیات دی تعلیم دین لئی، کیہ تسی کسے نال رل کے کوئی معقول تعلیمی پروگرام متھ رہے او؟ تے جے ایہ کم ہو رہیا اے، تے ایس سلسلے وچ کوئی تعلیمی یا مالی ادارہ تہاڈی مدد کر رہیا اے؟

تقدس مآب: بھارت وچ، دہلی وچ کجھ یونیورسٹیاں دی سہائیتا نال، اساں اگیڑے ہی اک عبوری نصاب بناون اوپر کم شروع کر دتا اے، جویں میں پہلاں دسیا سی۔ تے نالے ساڈا 'من تے جیون دا انسٹیٹیوٹ' وی ہے۔ تے امریکہ وچ، اپنے اپنے شعبیاں وچ انفرادی طور تے ایہو جیہیاں تھاواں مثلاً وسکانسن یونیورسٹی، ایموری یونیورسٹی، سٹینفورڈ یونیورسٹی، وغیرہ وچ سیکولر اخلاقیات دی تعلیم اوپر کم ہو رہیا اے۔ تے ایس کم نوں اساں یورپ وچ وی پھیلایا اے۔ عنقریب ہی اسی دہلی وچ یا ایدے نیڑے اک ادارہ قائم کراں دے۔ ہُن تیکر تے اسی ایدے اوپر ہی کم کر رہے آں۔ اک واری نصاب تیار ہو جاۓ، فیر ہورے اسی استاداں نوں تربیت دیواں دے، تے فیر کجھ ہووے دا۔ ہو سکدا اے کہ ایہ ول کم ہووے، اسی ویکھاں دے۔

سوال: تقدس مآب، میں ایس دھرتی تے جو کجھ ایدے وچ پایا جاندا اے نال پیار کرنا واں، زمین تے جڑی بوٹیاں تے چرند پرند، تے نالے اسی دلچسپ انسان۔ پر انسان ہر گھڑی ایس دھرتی نوں تباہ کرن وچ رُجھیا ہویا اے، کدے تے اُکّا ہی معمولی، چھوٹیاں شیواں نال جویں پلاسٹک دیاں بوتلاں خرید کے، تے کدی وڈے وڈے کم کر کے جویں جنگلاں نوں کٹ وڈھ کے۔ میں سمجھنا واں کہ مینوں صبر توں کم لینا چاہیدا اے، پر جد میں ایہ سب کجھ ویکھنا واں، جد میں حیاتی نوں دکھ چُکدیاں تے موت دے منہ وچ جاندیاں ویکھنا واں، تے میرے اندر ات دا غصہ پیدا ہوندا اے تے میں ایہناں قوتاں دے موہرے جنگ کرنا چاہنا واں۔ تے میرا سوال ایہ ہے کہ، کیا صحتمند غصہ نام دی کوئی شے وی ہے؟ کیا میں پیار دے راہیں لڑ سکنا واں؟

تقدس مآب: غصے دا جویں میں پہلاں وی ذکر کیتا سی، تحرک نال جوڑ ہوندا اے۔ تے ایہو جیہا غصہ جدا کسے کم یا جنتا دی بھلائی نال واسطہ ہووے اوہ اک شے اے، تے نفرت دی بنیاد تے غصہ اک اُکّا دوجی شے اے۔

سوال: جناب تقدس مآب، تہاڈے ایتھے آون دا شکریہ۔ تہانوں ویکھنا تے تہانوں سننا بڑی ودیہ گل اے۔ میرا سوال بالکل سادہ اے۔ جے کل تہاڈے کول کجھ ویہلا سمے ہووے تے تسی کیہ کرو دے؟

تقدس مآب: جدوں میرے کول ویلا ہوندا اے تے میں بدھ متی صحیفے پڑھنا واں، اُچیچا تبتی زبان وچ۔ تبتی بدھ مت وچ ساڈے کول ۳۰۰ جلداں نیں۔ ۱۰۰ تے مہاتما بدھ دے اپنے شبد نیں، تقریباً بائبل وانگوں۔ فیر ۲۰۰ جلداں شرح تے مشتمل نیں۔ تے میں تبتیاں نوں ہمیشی کہنا واں کہ ایہ کوئی پوجنے دی شیواں نئیں، سغوں ایسیاں لکھتاں نیں جنہاں نوں پڑھنا چاہیدا اے۔ میں دوجیاں نوں ایہ مت دینا واں، پر آپ وی ایہناں نوں پڑھن دی کوشش کرنا واں۔ ایہناں ۳۰۰ کتاباں وچوں، غالباً میں ۳۰-۴۰ پڑھیاں نیں۔ تے ہور بہت ساریاں حالاں پڑھنیاں باقی نیں۔ تے جے میرے کول دو دن دا ویہل ہویا، تے میں کسے برفانی پہاڑی علاقے وچ جانا چاہواں دا۔ میں ہور برف ویکھنا چاہنا واں۔

سوال: تقدس مآب، تساں ایس دھرتی تے وسن والے ۶ ارب دیندار تے اک ارب بے دین لوکاں دی گل کیتی اے۔ میرا ایہ خیال اے کہ اک تیجا گروہ وی اے جو روائتی مذہب توں مطمٔن نئیں تے نہ ہی اوہ بے دین نیں، اوہ روائتی مذہب توں ماوراء روحانیت دے متلاشی نیں۔ اوہناں لئی تہاڈی کیہ صلاح اے؟

تقدس مآب: کئی ورہے پہلاں میں سٹاکہوم وچ اک نکے جیہے جتھے نوں ملیا۔ اوہ موجودہ دھرماں دے حق وچ نئیں سان تے پر فیر وی کسے وَن دی روحانیت دے طلبگار سان۔ آہو، ایہو جیہے لوگ وی ہین۔ فیر وی میں ایہ ویکھیا اے ، کہ جنہوں تسی "نواں دور" کہندے او، یا ایدھر اُودھر توں چھوٹے چھوٹے ٹکڑے اکٹھے کر کے اک وڈا مرکب بنا لیندے نیں، ایہ خاص فائدہ مند نئیں!

میرے خیال وچ صرف اپنی مادی لوڑاں نوں پورا کرنا ہی کافی نئیں، بلکہ ڈوہنگیاں قدراں دی تلاش بڑی ودیہ گل اے۔ اپنی قدراں دا نکھیڑ نہار چنگا کم اے، ایہ جاننا کہ ساڈی خوشی حسلی آشا پوری ہون نال نئیں آوندی۔ جس طراں کہ، جد سنگیت چل رہیا ہووے، تہانوں بڑا سرور آ رہیا ہوندا اے، پر جے سنگیت بند ہو جاوے تے سرور وی مُک جاندا اے۔ من دی پدھر تے، ایمان یا دردمندی دا ڈاڈھا احساس – ایس توں جو تسکین ملدی اے اوہ کدرے زیادہ دیرپا اے۔

سوال: تہاڈے وچار بھوں، انسانی زندگی وچ، سب توں وڈی شے کیہ اے؟

تقدس مآب: میں ہمیش لوکاں نوں ایہی کہنا واں کہ ساڈی حیاتی دا مقصد اک ہنسدی کھیڈدی حیاتی بِتانا اے۔ خوشی تے مسرت دی چاہ، ایہ حسلی صلاحیتاں تے تجربیاں تے منحصر نئیں ہونی چاہیدی، بلکہ ایس دا دھرواس ساڈے من دی حالت تے ہونا چاہیدا اے۔ تے میں اکثر ایہ کہنا واں کہ، سانوں اپنی اندرلی قدراں تے بوہتی توجہ دینی چاہیدی اے۔ بوہت بوہت شکریہ۔