ذخیرۂ برزن

الیگزینڈر برزن دا بدھ ذخیرۂ برزن

ایس صفحے دے متنی روپ ول کانٹا بدلو ۔ مڈھلی بھال تے جاؤ

مڈھلا > جگ وچ بدھ مت دا مقام > اجوکے جگ وچ بدھ مت > بدھ مت دا جگ وچ اجوکا حال (۱۹۹۶)

بدھ مت دا جگ وچ اجوکا حال (۱۹۹۶)

الیگزینڈر برزن
قاہرہ، مصر، نومبر ۱۹۹۵
ترجمہ: افضال محمود

پہلاں
Berzin, Alexander. Buddhism and Its Impact on Asia
Asian Monographs
, no. 8

Cairo: Cairo University, Center for Asian Studies, June 1996.

 

دکھن اتے دکھنی پوربی ایشیائی ترواد بدھ مت

سری لنکا

ایس ویلے کجھ دیساں وچ بدھ مت پھیل رہیا اے اتے کجھ وچ مصیبتاں پیا جھلدا اے۔ مثال دے طور تے، سری لنکا، تھائی لینڈ تے برما (میانمار) وچ ترواد زوراں تے وے، پر لاؤس، کیمبوڈیا (کمپوچی) اتے ویت نام وچ ڈاڈھا کمزور پے گیا اے۔ سولہویں صدی توں لے کے انیویں صدی تیکر سری لنکا وچ بدھ مت اوپر ظلم ہتھوں زوال آیا جدے دو سبب سان، پہلاں تے دھرمی عدالت دے حکماں سبب، اتے فیر انگریز راج دے تبلیغیاں سبب۔ انیویں صدی دے اخیر وچ انگریز بدھی ماناں اتے اجوکے صوفی پنتھ کاراں نے ایدے وچ مڑ کے جان پائی۔ ایس پاروں، کدے سری لنکا دے بدھ مت نوں "پروٹسٹنٹ" بدھ مت وی آکھیا جاوندا اے، جدے وچ عالمانہ مطالعہ، راہباں ہتھیں عام لوکاں لئی دھرمی فرض پورے کرن، اتے عام لوکاں لئی مراقبہ، نہ کہ اُکا چوغیاں والیاں لئی، اوپر زور دتا جاوندا اے۔ عام جنتا دھرم دی پکی اے، پر کدے ایہ شکائت ہوندی اے کہ ودیا تے پوجا لئی بھکشو نئیں لبھدے۔

انڈونیشیا اتے ملائیشیا

بالی اتے انڈونیشیا تے ملائیشیا دے کجھ حصیاں وچ جتھے پندھرویں صدی دے اخیر تک ترواد بدھ مت ہولی ہولی مُک گیا سی، سری لنکا دے راہباں نیں اودے وچ جان پاون وچ سہائتا کیتی اے۔ پر ایہ ایویں تھوڑی کو جنی اے۔ بالی وچ موہ رکھن والے اوہ لوکیں نیں جیہڑے بالی دے روائتی دھرم نوں مندے نیں جو کہ ہندو مت، بدھ مت اتے مقامی روحانی پنتھ دے رلن نال بنیا اے، جد کہ انڈونیشیا تے ملائیشیا دے دوجے حصیاں وچ لوکیں چینی مہائی بدھ متی دھرم دے پجاری نیں۔ اوتھے کجھ بڑے نکے اتے نویکلے پنتھ وی نیں جنہاں وچ ترواد، چینی اتے تبتی (بدھ مت) دے عقیدے پاۓ جاوندے نیں۔

انڈونیشی سرکار دی "پنچا شلہ" پالیسی موجب سب دھرماں دا اک رب اوپر ایمان لازم اے۔ بھاویں بدھ مت رب نوں اک وکھ ہستی نئیں مندا اتے ایس لئی کدے کفر اکھواندا اے، پر فیر وی اپنے آدی بدھ اوپر ایمان سبب سرکار ایہنوں مندی اے۔ ایہ در اصل "پہلا مہاتما بدھ" اے تے 'کالا چکر تنتر' وچ ایدا ذکر اے، جیہڑا کہ اک ہزار ورہے پہلاں انڈونیشیا وچ پھلیا پھُلیا سی۔ آدی بدھ اوہ سروش کرتار اے جیہڑا سمے، شبد، تے دوجیاں کمزوریاں توں آزاد ساری رچنا دا بناون والا اے۔ بھاویں اسی اودی اک شبیہ بناونے آں، پر اودا اپنا کوئی وجود نئیں۔ آدی بدھ بس اک تصور اے جو ہر شے وچ من دی اک نرول مورت وانگوں موجود اے۔ ایس بنا اوپر بدھ مت نوں اسلام، ہندو مت، اتے عیسائیت دے دو پنتھ کیتھولک تے پروٹیسٹنٹ دے نال پنج سرکاری دھرماں وچ رلت منیا جاوندا اے۔

بھارت

ستارہویں صدی دے لگ بھگ بدھ مت بھارت دے کوہ ہمالیہ دے ہیٹھلے علاقیاں وچ ہولی ہولی مُک گیا۔ پر، انیویں صدی دے اخیر وچ، سری لنکا دے لوکاں نے انگریز گیانیاں نال رل کے مہا بودھی سنگت دی بنیاد رکھی جیس دا مدعا بھارت وچ متبرک بودھی زیارتاں دی بحالی سی۔ اوہناں نوں (ایس کم وچ) بڑی کامیابی ہوئی اتے ہن ایہناں زیارتاں وچ مندر اتے راہب موجود نیں، جویں کہ دوجے کئی بودھی پنتھاں وچ۔

۱۹۵۰ دے دھاکے وچ، امبدکر نے پچھمی بھارت دے شودر لوکاں وچ نویں بدھ مت دی تحریک چلائی۔ ہزاراں لکھاں ایدے وچ رل گئے نیں، اچیچ اپنے آپ توں سب توں نیویں ذات دا کلنک دھون لئی۔ وڈا مقصد اپنے لئی سیاسی تے سماجی حقوق حاصل کرنا اے۔ امبدکر ایس تحریک دے چلاون توں چھیتی بعد ہی مر گیا۔ اودوں توں سنگھرشت نامی اک انگریز ایہنوں چلا رہیا اے، جنہیں پچھمی بودھی سبھا، اک نویں ڈھنگ دا بدھ مت، دی بنیاد رکھی سی جیہڑی اچیچا پچھمی پجاریاں لئی بنائی گئی سی۔

تھائی لینڈ

تھائی لینڈ وچ، تھائی بادشاہی سرکار دے نمونے اوپر، بدھ راہب برادری دا اک وڈا بزرگ تے وڈیریاں دا اک سنجوگ اے جدی ذمہ واری دھرم دی پوترتا نوں قائم رکھنا اے۔ اوتھے دو طراں دیاں برادریاں نیں، اک جنگلاں وچ وسدے نیں تے دوجے پنڈاں وچ۔ عام لوکیں دوہناں نوں بڑا ستکار اتے سہائیتا دیندے نیں۔ جنگلاں وچ رہن والے بھکشو دورپار دے جنگلاں وچ رہندے تے ڈاڈھا مراقبہ کردے نیں۔ ایہ سنیاس دے اصولاں دی سختی نال پابندی کردے نیں جو کہ ایہناں دی شکشا دا دھیان گیان اے۔ پنڈاں دے راہب پنڈاں دے لوکاں دے بھلے لئی کئی رسماں کردے نیں۔ اوہناں دی شکشا زیادہ تر لکھتاں نوں زبانی یاد کرنا اے۔ تھائی لوکاں دے روحاں اوپر ایمان سبب ایہ راہب عام لوکاں نوں رکھشا لئی تعویذ وی دیندے نیں۔ اوتھے راہباں لئی اک بودھی جامعہ وی اے، جدا مڈھلا مقصد راہباں نوں بودھی لکھتاں دا پرانی پالی توں نویکلی تھائی زبان وچ ترجمہ کرن دی تربیت دینا اے۔

میانمار (برما)

میانمار دی فوجی سرکار نے ایس دی دھرم دی وزارت ہیٹھ بدھ مت تے ڈاڈھی سختی کیتی اے۔ ایس نے اوہ خانقاہواں، اچیچ دیس دے اتری حصے وچ، جنہاں وچ پھُٹ پاون والے راہب رہندے پے سان بری طراں تباہ کر دتیاں نیں۔ ہن سرکار باقی دے راہباں نوں چوکھا پیسہ دے رہی اے تاں جے اوہناں دی حمائت لے سکے اتے اوہناں دی پرکھ پرچول توں بچ سکے۔ برما وچ مراقبے تے گیان دی پدھری تے پرانی ریت پائی جاوندی اے، اچیچ "ابھی دھرم" والا نفسیات، مافوق الفطرت طبیعات، اتے اچار وہار دی ودیا دا پربندھ۔۔ اجیہی سوچ رکھن والیاں کئی خانقاہواں حالی وی کھلیاں نیں، تے عام جنتا دا ایمان قائم اے۔ انیویں صدی توں، شائد انگریز راج دے اثر ہیٹھ، کئی مراقبے دے استھان بنے ہوۓ نیں جتھے راہب اتے عام استاد برمی بندیاں تے سوانیاں نوں بنیادی مراقبے دی مشق کرواندے نیں تاں جے اوہ من دی خبر گیری پیدا کر سکن۔

بنگلہ دیش

دکھنی بنگلہ دیش وچ، برما دی سرحد دے نال پہاڑاں وچ، کئی ٹاویں ٹاویں پنڈ نیں جتھے لوکیں بدھ مت نوں مندے نیں۔ پر برما نال سانگھے نہ ہون ہتھوں، اوہناں دی سدھ بدھ اتے پوجا بڑی ہیٹھلی پدھر دی اے۔

لاؤس

لاؤس وچ حالی وی پنڈاں وچ بدھ مت دی پرانے طریقے نال ودیا اتے پوجا ہوندی اے، پر امریکی – ویت نامی جنگ پاروں خانقاہواں دا حال مندا اے۔ لاؤس دی عام جنتا حالی وی بھکشوواں نوں اوہناں دے ان پانی اکٹھا کرن دے پھیرے اوپر کھانا دیندے اتے پورن ماسی تے مندر جاوندے نیں۔ پر مراقبے راہیں عبادت ڈاڈھی ماڑی اے۔ پہلاں راہباں نوں مارکس وچار سکھنا اتے پڑھاونا پیندا سی، پر ہن نئیں۔ ہن لوکی اشتراکیت نوں خالی منہ زبانی چنگا آکھدے نیں، تے نالے ہن راہب بننا سوکھا وی اے۔

کمپوچیا (کیمبوڈیا)

کمپوچیا (کیمبوڈیا) وچ، پال پاٹ دے راج دی تباہی اتے انیاۓ مغروں ہن بدھ مت فیر زور پیا پھڑدا اے، اچیچا شہزادہ سہانوک بطور بادشاہ دے راج ہیٹھ سختیاں ہولی ہولی گھٹ کیتیاں جا رہیاں نیں۔ فیر وی راہب بنن لئی بندے نوں ۳۰ یا ۴۰ ورہے دا ہونا چاہیدا اے، کیوں جے دیس نوں جواناں دی لوڑ اے۔ وڈے خمیر راہب، مہا گھوسنند نے مراقبہ تھائی لینڈ وچ سکھیا، کیوں جے ایہ (مراقبہ) کمبوڈیا وچ اکا ہی مک گیا سی، تے اوہ ایدے وچ مُڑ کے جان پاون دا جتن پیا کردا اے۔ ایتھے جیہڑی وی جنگل وچ عبادت دی رسم بچ گئی سی اودا وڈا مقصد خاص شکتی حاصل کرنا سی نہ کہ مراقبہ کرنا۔

ویت نام

ویت نام وچ بھاویں کدے وی سنسکاری انقلاب نئیں آیا، فیر وی بدھ مت نوں راج سرکار دا ویری متھیا جاوندا اے، اتے راہب سرکار دے اختیار تے قبضے نوں منن توں انکار کردے نیں۔ راہب بننا بڑا اوکھا اے اتے کئی راہباں نوں حالی وی قید کر دتا جاوندا اے۔ صرف تھوڑیاں جیہیاں خانقاہواں ہی کھلیاں نیں، اوہ وی پروپیگنڈے لئی۔ سرکار دا اتر وچ راہباں نال ورتا ذرا نرم اے، جتھے ویت نام دی جنگ دوران خانقاہواں اشتراکیاں دے نال نال قائم سان۔ دکھن وچ راہباں نال سرکار دا ورتا بڑا شکی تے سخت اے۔

پوربی ایشیا دا مہائی بدھ مت

تائیوان، ہانگ کانگ، اتے چین دے سمندر پار علاقے

پوربی ایشیا دا مہائی بدھ مت تائیوان، ہانگ کانگ اتے دکھنی کوریا وچ بڑا پکا پیڈا اے۔ تائیوان وچ راہب مرداں تے زنانیاں دی مضبوط برادری اے جنہوں مقامی جنتا دی سہائیتا حاصل اے۔ اوتھے بودھی یونیورسٹیاں اتے جنتا دے بھلے لئی بودھی پربندھ نیں۔ ہانگ کانگ وچ وی راہباں دی برادری زور پئی پھڑدی اے۔ سمندر پار بدھ متی چینی برادریاں جیہڑیاں کہ ملائیشیا، سنگاپور، انڈونیشیا، تھائی لینڈ تے فلپائن وچ نیں، زور گزریل پیو دادیاں دی بھلائی، اتے جیوندیاں لئی چنگے حال تے دھن دولت دیاں رسماں اوپر دتا جاوندا اے۔ بودھی مجذوب کئی وسیلیاں راہیں مست حال وچ گل کردے نیں اتے عام لوکیں اوہناں نال اپنی صحت تے نفسیاتی پریشانیاں بارے صلاح کردے نیں۔ ایس"ایشیائی شیر" آرتک وقاس دے پچھے وڈا ہتھ چینی دھندا کاراں دا اے جیہڑے دھندے وچ کامیابی دی رسماں کروان لئی کھلے دل نال چندے دیندے نیں۔

کوریا

دکھنی کوریا وچ حالی وی بدھ مت دا بڑا زور اے، پر کئی عیسائی تبلیغی جماعتاں ایس لئی خطرہ بنیاں ہوئیاں نیں۔ اوتھے راہباں اتے راہباواں دیاں کئی برادریاں نیں جنہاں نوں مقامی لوکاں دی سہائتا حاصل اے۔ سان مراقبے دی ریت نوں، جو کہ کوریا دے زین دی اک مورت اے، اچیچا بڑی اگوائی مل رہی اے۔ دوجے پاسے، اتری کوریا وچ، سوا اک خانقاہ دے جیہڑی وکھالے اتے پراپیگنڈے لئی کھلی اے، بدھ مت نوں بری طراں دبا دتا گیا اے۔

جاپان

جاپان وچ زیارتیاں لئی کئی بڑے سندر مندر نیں، پر چوکھے نرا پیسہ کمان لئی نیں۔ بھاویں اوتھے کجھ دھرم دے بندے وی ہین، پر زیادہ تر عبادت چوکھی رسمی تے ماڑی اے۔ جاپان وچ تیرھویں صدی توں ہی مندراں وچ ویاہتے پادری اتے شراب پین دی اجازت اے۔ ایہناں پادریاں نیں ہولی ہولی برہمچاری راہباں دی تھاں لے لئی۔ زیادہ تر جاپانی بدھ مت اتے پرانے روحانی دھرم شنتاؤ دی رلی ملی مورت نوں مندے نیں۔ شادی بیاہ اتے جنم دیاں رسماں لئی اوہ شنتاؤ پادریاں دی سہائتا لیندے نیں، اتے مرگ لئی بدھ متی راہباں کولوں رسماں کرواندے نیں، پر اوہناں نوں کسے بارے وی کوئی سدھ بدھ نئیں۔ کجھ وڈیاں کمپنیاں وچ کم کاردے پریشر نوں گھٹ کرن لئی بودھی طریقے ازماۓ جا رہے نیں، تے اک وڈے بودھی فرقے نیں سارے جگ وچ شانتی مندر بناون دا پربندھ چالو کیتا اے۔ اوتھے کئی لونّے قیامت دہاڑے والے فرقے وی نیں جیہڑے اپنے آپ نوں بودھی آکھدے نیں، پر اوہناں دا مہاتما بدھ شکیامونی دی دتی ہوئی شکشا نال دور دا وی واسطہ نئیں۔ تاریخی لحاظ نال، جاپان دے کجھ بودھی پنتھ بڑا قومی جذبہ رکھدے نیں، اتے ایس گل تے ایمان کہ جاپان بدھ مت دی جنت اے۔ ایدا مڈھ شہنشاہ دے شنتاؤ پنتھ اتے جاپانی قوم توں ہوون دی اہمیت تے وے۔ ایس توں بودھی سیاسی جتھیاں دی بنیاد پئی اے جیہڑے چوکھے دیس پیار اتے ات واد دے حامی نیں۔

عوامی جمہوریہ چین

اندرلے چین وچ، اچیچ عوامی جمہوریہ دے ہان چینی علاقیاں وچ، ۱۹۶۰ اتے ۱۹۷۰ دے دھاکیاں وچ ثقافتی انقلاب ویلے، زیادہ تر بدھ متی خانقاہواں تباہ کر دتیاں گئیاں اتے چوکھے چنگے تربیت یافتہ راہباں اتے راہبانواں نوں قتل کر دتا یا قید کر دتا گیا۔ پر ایتھے اوناں ظلم نئیں ہویا جناں کہ غیر ہان علاقیاں وچ ہویا، اچیچ تبت، اندرلا منگولیا اتے زنجیانگ وچ۔ اج کل اندرلے چین دے سب عمراں دے بوہت سارے ہان لوکیں بدھ مت وچ موہ رکھدے نیں، پر ودا مسٔلہ استاداں دا گھاٹا اے۔ کئی نوجوان راہب بن رہے نیں پر اوہناں دی گُن پدھر نیویں اے۔ زیادہ تر کالجاں دے پڑھے ہوۓ نوجوان کم کر کے پیسہ کمانا چاہندے نیں، اتے جیہڑے خانقاہواں وچ آوندے نیں اوہ زیادہ تر پنڈاں دے غریب اتے/یا ان پڑھ گھراں توں آوندے نیں۔ اشتراکی ظلم توں بچے ہوۓ تھوڑے جیہے وڈے وڈیرے قابل راہب اتے راہباواں حالی وی ہین اتے اوہ سکھا سکدے نیں، پر درمیانی عمر دا کوئی بندہ نئیں جنہیں تربیت لئی ہووے۔ اندرلے چین دے وڈے شہراں وچ اتے زیارتاں اوپر دو اتے چار سال دی ودیا دین دے سرکاری بودھی کالج قائم کیتے گئے نیں جتھے سیاست دی شکشا وی دتی جاوندی اے۔ پر بوہت تھوڑے نویں ہان چینی راہب ایہناں کالجاں وچ پڑھدے نیں۔

عام طور تے، ہان چینی خانقاہواں وچ بودھی شکشا بوہت گھٹ اے۔ لوکیں ایس ویلے بوہتا زور بدھ متی عمارتاں دی نویں سرے توں تعمیر اوپر دے رہے نیں – مندر، پگوڈا، بُت وغیرہ – تے ایس لئی وقت اتے کوشش کرنی پیندی اے، چندہ اکٹھا کرن تے کوٹھا چھتن لئی۔ کدرے کدرے چینی سرکار وی تعمیر وچ مدد کر رہی اے۔ نتیجہ ایہ وے کہ ہن کئی مندر بطور عجائب گھر دے یا زیارتیاں دے ویکھن لئی کھلے نیں، جتھے راہب ٹکٹ لین یا مندر دے راکھی دا کم کردے نیں۔ ایس توں اک طراں دی "دھرمی مکتی" دا احساس ہوندا اے، ایہو جئی مورت دی بیجنگ سرکار نوں ڈاڈھی لوڑ اے۔ زیادہ تر تعمیر دا کم مقامی لوکاں دی پیسے نال سہائتا توں ہو رہیا اے، کدے کدار باہروں وی مدد آوندی اے، اتے زیادہ تر راہب آپوں سہائتا دیندے نیں۔ اشتراکی ظلم توں پہلاں مندراں وچ کیتی جان والیاں کجھ گزریل پیو دادیاں دیاں عبادتاں ہن مُڑ کے چالو کیتیاں جا رہیاں نیں۔ فیر وی، اندرلے چین دے کجھ حصیاں وچ تھوڑیاں جیہیاں خانقاہواں وچ ودیا اتے پوجا ہو رہی اے۔

مرکزی ایشیا دا مہائی بدھ مت

دیس نکالے تبتی لوک

مرکزی ایشیا دے تبتی دھرماں وچوں، سب توں تگڑا دھرم تبتی مہاجر برادری دا اے جیہڑے کہ تبت وچ چینی فوجی قبضے دے خلاف سر چکن مغروں ۱۹۵۹ وچ دیس توں کڈھ دتے گئے جنہاں وچ تقدس مآب دلائی لاما وی شامل سان تے ایہ بھارت ٹُر گئے۔ اوہناں نے تبت دیاں زیادہ تر وڈیاں خانقاہواں اتے راہباں دے ٹھکانے نویں سرے توں چالو کر دتے نیں، اتے اوتھے راہب گیانی، مراقبے دے ماہر اتے استاد بناون دا پورا پورا تربیتی پربندھ ہے۔ اوتھے تبتی بدھ مت دے سارے پنتھاں دے سب پکھاں دی رکھشا لئی تعلیمی، پرچولی اتے چھاپن بارے سوکھاں موجود نیں۔

دیس توں کڈھے ہوۓ تبتیاں نے بھارت دے ہمالیہ دے علاقے، نیپال تے بھوٹان، لداخ تے سکم سمیت، استاد بھیج کے اتے پیڑھی نوں مڑ کے قائم کرکے بدھ مت وچ جان پاون دا جتن کیتا اے۔ ایہناں علاقیاں دے کئی راہب اتے راہباواں تبتی مہاجراں دی خانقاہواں اتے ٹھکانیاں وچ شکشا تے تربیت حاصل پئے کردے نیں۔

نیپال

پوربی نیپال دے شرپا لوکیں اتے دیس دے وچکارلے حصے دے تبتی مہاجراں درمیان تبتی بدھ مت دا پرچار اے، پر کھٹمنڈو وادی دے نواری لوک پرانے نیپالی بدھ مت نوں مندے نیں۔ بھارتی مہائی بدھ مت اتے ہندو مت دی رلت نال بنے اک نویں پنتھ دے ایہ پجاری اکلے اجیہے بودھی نے جیہڑے اپنیاں خانقاہواں وچ ذات پات دا نکھیڑ کردے نیں۔ سولھویں صدی توں، راہباں نوں بیاہ کرن دی اجازت اے تے ایہناں وچ اک وراثتی ذات اے جیہڑے مندراں دے رکھوالے اتے رسماں دے اگوائی نیں۔ جیہڑے ایہ کم کردے نیں اوہناں دا ایناں ذاتاں وچوں ہونا ضروری اے۔

تبت

تبت وچ، جنہوں عوامی جمہوریہ چین نے پنج صوبیاں تبت، قنغائی، گانسو، سیچوان اتے یونان وچ ونڈ دتا اے، حالی وی بدھ مت دا حال بڑا مندا اے۔ ۶،۵۰۰ خانقاہواں اتے راہباواں دے ٹھکانیاں وچوں سواۓ ۱۵۰ دے باقی سارے تباہ کر دتے گئے، زیادہ تر سنسکاری انقلاب توں پہلاں ہی۔ پڑھے لکھے راہباں دی اک وڈی نفری نوں پھاۓ لا دتا گیا یا اوہ جنگی قیدیاں دے کیمپاں وچ مر گئے، اتے چوکھے راہباں نوں اپنا دھرم چھڈن تے مجبور کیتا گیا۔ ۱۹۷۹ توں چینیاں نے تبتیاں نوں اپنیاں خانقاہواں مُڑ کے بناون دی آگیا دے دتی، اتے چوکھا کم پہلاں ہی مک گیا اے۔ ایہناں وچوں دو یا تن نوں بناون وچ چینی سرکار نے سہائتا دتی اے، پر چوکھیاں وڑیاں نوں بناون وچ پرانے راہب، مقامی لوکیں تے دیس توں کڈے ہوۓ تبتیاں نے سہائتا دتی اے۔ ہزاراں نوجوان راہب بن گئے نیں، پر ہن چینی سرکار نویں سرے توں پابندیاں لا رہی اے۔ کئی پولس ملازم اتے سرکاری جاسوس راہباں دا بھیس بنا کے خانقاہواں دی جاسوسی کردے نیں۔ راہب اتے راہباواں چینی سرکار دے انسانی حقوق تے ظلم دے خلاف اکثر روس وکھالا کردے نیں تے اوہ سچی مکتی اتے دھرم دی آزادی منگدے نیں۔

چین دی اشتراکی سرکار دی تبت وچ بدھ مت نوں مُٹھ وچ رکھن دی کوشش اوہناں دے پنچن لاما دی نویں مورت لبھن دے سلسلے وچ کھل کے سامنے آئی اے۔ پہلا پنچن لاما جیہڑا کہ ستارھویں صدی وچ گزریا، اوہ پنجویں دلائی لاما دا استاد سی اتے تبتی اوہنوں دلائی لاما مغروں سب توں وڈا روحانی آگو مندے نیں۔ کسے دلائی لاما یا پنچن لاما دے مرگ مغروں اوس دا گدی نشین اک نکے بال نوں چنیا جاوندا اے جو کہ اپنے گزریل دی نویں پچھان ہوندی اے۔ نیانا فال کڈھ کے تے کاہن نال صلاح کر کے لبھیا جاوندا اے، اتے پشلے جنم وچ لوکاں اتے شیواں بارے اوس دی یاد دا ڈاڈھا امتحان لیا جاوندا اے۔

پنجویں دلائی لاما توں ہن تیکر دلائی لاما نوں تبت دا روحانی اتے جگتائی آگو منیا جاوندا اے، پر پنچن لاما نوں کدے کوئی سیاسی رتبہ نئیں ملیا۔ ویویں صدی دے مڈھ توں، پرنتو، چینیاں نے پنچن لاما نوں دلائی لاما دا سیاسی ویری بناون دا ناکام جتن کرکے تبتیاں وچ پھُٹ پاون دی کوشش کیتی اے۔

منچو، جو کہ اتر پوربی ایشیا دے اک غیر ہان چینی لوک نیں، اوہناں نے ادھ ستارھویں صدی توں ویویں صدی دے شروع تک چین تے حکومت کیتی۔ اوہناں نے تبتی بدھ مت دی اتوں اتوں حمائت کر کے منگول اتے تبتیاں دی،جیہڑے اوہناں دی حکومت اندر موجود سان، حمائت حاصل کرن دا جتن کیتا، جد کہ ہر ویلے ایس دے اداریاں نوں اپنے اثر ہیٹھ رکھن اتے ایس دے شکتی دے مڈھلے ٹھکانے نوں لہاسہ توں بیجنگ لے جاون دی کوشش کردے رہے۔ اٹھارویں صدی دے ادھ وچ اوہناں اعلان کیتا کہ ہن توں صرف منچو شہنشاہ نوں ہی دلائی لاما اتے پنچن لاما دی نویں مورت نوں چنن تے اوس دی منظوری دین دا اختیار ہووے دا، تے ایہ چناؤ اک سونے دے پانڈے وچوں ناماں دیاں پرچیاں کڈن نال کیتا جاوے دا۔ تبتیاں نے ایس اعلان نوں کوئی توجہ نہ دتی؛ پنچن لاما دا چناؤ ہمیش ہی دلائی لاما دی منظوری نال ہویا۔

چین دی اشتراکی سرکار پکی پیڈی لا دینی اے، آکھن نوں دھرم دے کماں وچ دخل نئیں دیندی اتے ایس نے پشلے سارے شاہی چینی راجاں دی ساریاں پالیسیاں نوں رد کر دتا اے۔ پر ۱۹۵۵ وچ ایس نے اپنے آپ نوں منچوری شہنشاہواں دا جائز وارث قرار دتا تے ایہ دسیا کہ اوس نوں ۱۹۸۹ وچ دسویں پنچن لاما دے مرگ مغروں اوس دی نویں مورت چنن تے اوس دی منظوری دین دا اختیار اے۔ ایہ اعلان دلائی لاما دے باقاعدہ اوس منڈے دی منظوری بطور نویں پنچن لاما دے دین توں تھوڑی دیرمغروں ہویا جنہوں پنچن لاما دی خانقاہ دے صدر نے لبھیا سی۔ ایس مغروں، منڈا اتے اوس دے گھروالیاں نوں بیجنگ لے گۓ اتے اوہناں دی کوئی خبر نئیں۔ صدر نوں قید کر دتا اتے پنچن لاما دی خانقاہ اوپر اشتراکی سرکار دا ڈاڈھا پہرہ اے۔ ایس مغروں چینی سرکار نے سارے اُچے لاما استاداں نوں اک جشن اوپر اکٹھا ہوون دا حکم دتا جتھے اوہناں نے اپنا پنچن لاما دا نواں روپ چنیا۔ بعد وچ، چین دے صدر نے اوس منڈے نال ملاقات کیتی اے اتے اوس نوں آکھیا اے کہ اوہ چین دے اشتراکی جتھے دی وفاداری کرے۔

چینی سرکار دی دخل اندازی توں اڈ تبتی بودھاں دی اک وڈی سمسیا قابل استاداں دا گھاٹا اے۔ اشتراکی ظلم توں بچن والے پرانے استاد اُکّا ہی تھوڑے جنّے نیں، تے تھوڑے جیہے موجود استاداں نے نری دو یا زیادہ توں زیادہ چار ورہیاں دی تربیت بڑے نکے جیہے نصاب ہیٹھ اوہناں سرکاری بودھی کالجاں توں حاصل کیتی اے جنہاں نوں پرلوک سدھارے پنچن لاما دی کوششاں نال قائم کیتا گیا سی۔ بھاویں عام طور تے ایتھے اندرلے چین توں زیادہ پڑھائی ہوندی اے، پر تبت وچ کئی خانقاہواں نریاں زیارت لئی کھلیاں نیں اتے راہباں نوں اوتھے ٹکٹ جمع کرن یا مندر دی دیکھ بھال اتے رکھیا کرن دا کم کرنا ہوندا اے۔ عام جنتا دا ایمان بڑا پکا اے، پر نوجواناں دی اک وڈی نفری نوکریاں نہ ہون موجب بھیڑے اچار دا شکار ہو رہی اے جیس دا سبب وڈی تعداد وچ ہان چینیاں دا ایتھے آون اے اتے اندرلے چین توں سستی شراب، افیم، ننگیاں مورتاں، اتے جُوا کھیڈن لئی پول میزاں دا آون آون اے۔

پوربی ترکستاں (زنجیانگ)

پوربی ترکستاں (زنجیانگ) وچ وسن والے کلمک منگولاں دیاں زیادہ تر خانقاہواں ثقافتی انقلاب دوران تباہ ہو گئیاں سان۔ اوہناں وچوں کئی مُڑ کے بن گئیاں نیں، پر ایتھے تبت نالوں وی زیادہ استاداں دا گھاٹا اے۔ نویں جوان راہب پڑھائی دی سوکھ نہ ہون پاروں دل چھوٹا کر بیٹھے تے اخیر ایتھوں ٹُر گئے نیں۔

اندرلا منگولیا

عوامی جمہوریہ چین دی سرکار ہیٹھ تبتی بودھاں دا سب توں مندا حال اندرلے منگولیا وچ اے۔ ادھے پچھمی علاقے دیاں زیادہ تر خانقاہواں ثقافتی انقلاب وچ تباہ ہو گئیاں۔ ادھے پوربی علاقے وچ، جیہڑا پہلاں منچوریا وچ رلت سی، بوہت ساریاں دوسری جگتائی جنگ دے اخیر تے سٹالن دی فوجاں نے اودوں تباہ کر چھڈیاں سان جد روسیاں نے جاپانیاں کولوں اتری چین نوں مکتی دلوان لئی اوہناں دی سہائتا کیتی۔ ثقافتی انقلاب نے نرا تباہی نوں توڑ چڑھان دا کم کیتا۔ اندرلے منگولیا دی ۷۰۰ وچوں کُل ۲۷ باقی بچیاں نیں۔ تبت اتے زنجینگ وانگوں ایتھے مُڑ کے بناون دا کوئی جتن نئیں ہویا۔ ہان چینیاں دی اک بوہت وڈی نفری دے ایتھے آون نال اتے آپس وچ بیاہ کرن دے نتیجے وچ، چوکھی مقامی جنتا نوں، اچیچ شہراں وچ، اپنی زبان، روائتی واتا ورن، اتے بدھ دھرم نال کوئی موہ نئیں رہیا۔ ایویں تھوڑیاں جیہیاں خانقاہواں بطور زیارتاں دے کھلیاں نیں جتھے تھوڑے جیہے نوجوان راہب نیں پر اوہناں نے کوئی تربیت نئیں لئی۔ ریگستان گوبی دے دور پار دے علاقیاں وچ، اک یا دو خانقاہواں بچیاں نیں جتھے راہب پرانیاں رسماں پوریاں کردے نیں۔ پر اوہناں وچوں کوئی وی ستّر ورہیاں توں گھٹ دا نئیں۔ تبت دے اوہناں علاقیاں وانگوں جتھے زمیناں زرخیز نیں اتے ٹپری واساں کول نویاں خانقاہواں بناون اتے نویں راہباں نوں کھلان پلان دے وسیلے موجود نیں، اندرلے منگولیا دے گوبی دے علاقے دے ٹپری واس ڈاڈھے کنگلے نیں۔

منگولیا

منگولیا (باہرلا منگولیا) وچ ہزاراں خانقاہواں ہوندیاں سان۔ ۱۹۳۷ وچ سٹالن دے حکم نال ساریاں یا تے پوری طراں یا تھوڑی بوہت تباہ کر دتیاں گئیاں۔ ۱۹۴۶ وچ راجدھانی اولان باتر وچ اک خانقاہ بطور نشانی دے مُڑ کے کھولی گئی، اتے ۱۹۷۰ دے دھاکے دے شروع وچ اوتھے راہباں دی تربیت لئی اک پنج سالہ کالج کھولیا گیا۔ ایس دا نصاب بڑا مختصر جیہا سی جدے وچ مارکس دے مطالعہ اوپر بڑا زور سی۔ راہباں نوں جنتا لئی کجھ رسماں کرن دی اجازت سی جنہوں سرکار دے کارندے چوکھے سوال پچھدے سان۔ ۱۹۹۰ وچ اشتراکیت دے زوال مغروں، بھارت وچ تبتی مہاجراں دی مدد نال بدھ مت دا مُڑ کے بڑا پرچار ہو رہیا اے۔ کئی نویں راہباں نوں تربیت لئی بھارت گھلیا جاوندا اے، اتے ۱۵۰ خانقاہواں نکے پیمانے تے یا تاں مُڑ کے کھول دتیاں گئیاں نیں یا فیر توں بنائیاں گئیاں نیں جتھے چوکھے استاد بھارت دے تبتیاں وچوں آ رہے نیں۔ تبت دے اوہناں راہباں وانگوں جنہاں دا رتبہ کھو لیا گیا سی، تے جنہاں نے مڑ کے خانقاہواں وچ رلت نئیں کیتی اتے نرا اوہناں نوں فیر توں بناون تے اوہناں دی سہائتا دا کم کیتا اے، منگولیا وچ کئی پرانے راہب مُڑ کے (خانقاہواں) وچ رل گئے نیں۔ بھاویں چوکھیاں نیں راتاں نوں اپنے گھراں وچ اپنیاں پتنیاں نال رہن اتے واڈکا پین دا وطیرہ نئیں چھڈیا، ایس لئی راہباں دے اچار وہار دے اصولاں بارے ڈاڈھا مسٔلہ اے۔

پر منگولیا وچ بدھ مت نوں سب توں وڈا خطرہ دھڑلّے دار امریکی مارمن اتے بپتسمی عیسائی تبلیغی جماعتاں توں اے۔ پہلاں اوہ انگریزی پڑھان آوندے نیں، فیر لوکاں دے نیانیاں نوں امریکہ وچ پڑھن لئی پیسے دھیلے نال مدد کردے نیں جے اوہ اپنا دھرم بدلی کر لین۔ اوہ حضرت عیسیٰ اوپر روز مرہ دی منگول زبان وچ لکھیاں ہوئیاں سندر کتاباں مفت ونڈدے نیں اتے فلماں وکھاندے نیں۔ بودھی ایہناں دا مقابلہ نئیں کر سکدے۔ بدھ مت اوپر روز مرہ دی زبان وچ کوئی کتاباں نئیں، نریاں پراچین بھاشا وچ نیں جنہاں دا کوئی اجیہا ترجمہ نئیں کر سکدا، اتے جے کوئی کر وی لوے تے چھاپن لئی پیسہ کوئی نئیں۔ تے ایس طراں نوجوان اتے بدھی مان بدھ مت توں عیسائیت ول کھچے جا رہے نیں۔

روس

روس وچ بدھ مت دے ہمیش توں تن علاقے نیں: سائبیریا وچ جھیل بیکال نیڑے بریاتیا، سائبیریا وچ ہی پچھمی منگولیا دے اتر وچ تووا، اتے کیسپین سمندر دے اتر پچھم وچ کلمیکیا۔ بریاتی اتے کلکمیاکی منگول نیں، جد کہ تووی ترک نیں۔ ایہناں سارے علاقیاں وچ ساریاں خانقاہواں، سوا بریاتیا وچ تن ٹُٹیاں ہوئیاں دے، سٹالن نے ۱۹۳۰ وچ اُکّا ہی تباہ کر دتیاں۔ ۱۹۴۰ وچ سٹالن نے بریاتیا وچ صرف دو خانقاہواں ایویں نام دیاں مُڑ کے کھول دتیاں پر اوہناں اوپر کے جی بی دا ڈاڈھا پہرہ سی۔ راہباں نے اپنے لتھے ہوئے چوغے مُڑ کے بطور وردی دن ویلے پا لئے تے اوہ کجھ رسماں پوریاں کرن لگ پئے۔ بوہت سارے شکشا لئی منگولیا وچ تربیتی کالج نوں ٹُر گئے۔ ۱۹۹۰ وچ اشتراکیت دے زوال مغروں ایہناں تناں علاقیاں وچ بدھ مت فیر توں بڑا زور پھڑ رہیا اے۔ مہاجر تبتیاں نے استاد گھلے نیں، تے نویں نوجوان راہب بھارت وچ تبتی خانقاہواں وچ تربیت پئے لیندے نیں۔ ایس ویلے بریاتیا وچ ۱۷ خانقاہواں نویں سرے توں قائم کیتیاں گئیاں نیں۔ منگولیا وانگوں، ایتھے وی شراب اتے پرانے شادی شدہ راہباں دا مسٔلہ اے۔ پر منگولیا وانگوں ایہ راہب ان ویاہتے ہوون دا دعویٰ نئیں کردے۔ کلمیکیا اتے تووا وچ خانقاہواں کھولن دا منصوبہ بن رہیا اے۔ عیسائی تبلیغی لوک ایہناں تناں علاقیاں وچ وی کم پئے کردے نیں پر اوناں نئیں جنّا منگولیا وچ۔

ایشیا دے دوجے بودھی تبتی بدھ مت وچ موہ رکھدے نیں۔ بھارت دی تبتی بودھی برادری وچوں استاداں نوں دکھنی پوربی ایشیا، تائیوان، ہانگ کانگ، جاپان تے کوریا وچ پڑھان لئی سدیا جاوندا اے۔ مہاتما بدھ دی دتی ہوئی شکشا دی نرول سدھ بدھ توں لوکاں نوں اپنے پنتھ دی سُرت لگدی اے۔ تبتی بدھ مت دیاں بھلے وہار اتے نروگ لئی لمیاں چوڑیاں رسماں لوکاں دے من نوں بھاوندیاں نیں۔

غیر بودھی ملک

سارے جگ وچ غیر بودھی دیساں وچ وی بدھ مت دے سارے پنتھ پاۓ جاوندے نیں۔ ایدے دو وڈے پکھ نیں: ایشیائی مہاجر اتے غیر ایشیائی پجاری۔ ایشیائی مہاجراں دے، اچیچ امریکہ تے آسٹریلیا وچ، کئی نسلی مندر نیں۔ ایہ گل اک نکے پیمانے اوپر، کینیڈا، برازیل، پیرو، اتے پچھمی یورپ دے کئی دیساں وچ، اچرج فرانس وچ، وی سچ اے۔ بوہتا زور عبادت اتے مہاجر برادری نوں سہائتا دین اوپر اے تاں جے اوہ اپنی ثقافتی تے وطنی پچھان نوں قائم رکھ سکن۔

ہن دنیا دے اسّی توں ودھ دیساں وچ، ہر براعظم تے، ہر بودھی پنتھ دے "دھرم مرکز" موجود نیں۔ ایہناں وچ زیادہ تر غیر ایشیائی لوک آوندے نیں، اتے مراقبے، مطالعے اتے رسماں اوپر زور دتا جاوندا اے۔ ایہناں وچوں زیادہ تر مرکز تبتی، زین اتے ترواد پنتھاں دے نیں۔ ایہناں وچ دوویں طراں دے استاد نیں، پچھمی لوک وی اتے ایشیا دے بودھی وی۔ چوکھی تعداد امریکہ، فرانس تے جرمنی وچ اے۔ چوکھی رجھتا رکھن والے ودیارتھی بوہتی تربیت لئی ایشیا جاوندے نیں۔ ایس توں علاوہ، دنیا دیاں کئی یونیورسٹیاں وچ بدھ مت دی شکشا دین دے پر بندھ موجود نیں، اتے بدھ مت تے دوجے دھرماں، سائینس، نفسیات اتے طب وچکار وچار بدلی اتے گل بات ہو رہی اے۔ تقدس مآب دلائی لاما نے ایس معاملے وچ بڑا کردار ادا کیتا اے۔