ذخیرۂ برزن

الیگزینڈر برزن دا بدھ ذخیرۂ برزن

ایس صفحے دے متنی روپ ول کانٹا بدلو ۔ مڈھلی بھال تے جاؤ

مڈھلا > جگ وچ بدھ مت دا مقام > روحانی گورو > شکیا مونی مہاتما بدھ دی جیون چرتر

شکیا مونی مہاتما بدھ دی جیون چرتر

الیگزینڈر برزن
فروری ۲۰۰۵، نظر ثانی اپریل ۲۰۰۷
ترجمہ: افضال محمود

مکھ بند

روائیتی تاریخ متھن موجب شکیامونی بدھ (شکیا تھب-پا) جنہوں گوتم بدھ (گو-تا-ما) وی کہندے سان وسطی اتری بھارت وچ ۵۶۶ء توں ۴۸۵ء قبل مسیح وچ گزریا۔ بودھی وسیلیاں مطابق اوس دی حیاتی دیاں کئی وکھو وکھ کہانیاں نیں، جدے بارے ہور معلومات ہولی ہولی سامنے آئیاں نیں۔ کیوں جے سب توں پہلی بودھی کہانیاں مہاتما بدھ دے گزرن توں تن سو ورہے مغروں لکھیاں گئیاں، ایس لئی اوہناں دے درست ہون بارے پرچول کرنا بڑا اوکھا کم اے۔ نالے بعض گلاں نوں ایس لئی غلط قرار نئیں دتا جا سکدا کہ اوہ بعد وچ سامنے آئیاں۔ کجھ گلاں (پیڑھی در پیڑھی) زبانی چلدیاں آئیاں جد کہ کجھ ہور پہلاں ہی لکھیاں گئیاں سان۔

ایس توں علاوہ، مہا بودھی گیانیاں دیاں جنم ساکھیاں، مہاتما بدھ سنے، عام طور تے تعلیم دین لئی، نہ کہ تاریخی ریکارڈ رکھن لئی لکھیاں گئیاں۔ خاص طور تے، وڈے گیانیاں دیاں جنم ساکھیاں ایس طراں لکھیاں گئیاں کہ اوہناں راہیں بدھ مت دے منن والیاں نوں ایس طراں شکشا دتی جاوے اور اوہناں اندر الہامی جذبہ پیدا کیتا جاوے کہ اوہ مکش اتے روشن ضمیری حاصل کرن دی روحانی لانبھ نوں پھڑ لین۔ ایس پاروں، مہاتما بدھ دی جنم کہانی توں فائدہ چکن لئی اسی ایہنوں ایس تکنی نال تکاں دے تے ایس توں جو سبق سکھ سکنے آں اوہناں دی پرچول کراں دے۔

وسیلے

مہاتما بدھ دی حیاتی دے پہلاں پہل وسیلیاں وچ ترواد صحیفے، کئی پالی سوتے جیہڑے کہ 'درمیانی لمبائی دے سبقاں دا مجموعہ' (پالی:مجھیمہ نکایا) توں لئے گئے نیں، اتے کئی ہنیائی سکولاں اتے کئی خانقاہواں دے اچار وہار بارے لکھتاں توں لئے گئے نیں – پر ایہناں وچوں ہر اک وچ مہاتما بدھ دی حیاتی بارے تھوڑا تھوڑا ذکر ہے۔

سب توں پہلا تفصیلی قصہ دوسری صدی قبل مسیح دے اخیر وچ لکھی گئی بودھی شاعری وچ ملدا ہے، مثلاّ ہنیان دے مہاسنگھیک سکول دی 'وڈیاں گلاں' (سنسکرت۔ مہاوستو) اندر۔ ایہ لکھت جیہڑی کہ 'تن ٹوکریاں ورگا مجموعہ' (سدی-سناد گسم، سنسکرت۔ تریپیتک، 'تن ٹوکریاں')، توں باہر اے، ایس دے وچ ایس گل دا ذکر ہے کہ مہاتما بدھ کسے شاہی گھرانے وچ اک شہزادے دے طور تے پیدا ہویا۔ ایہو جیہی اک ہور نظم ہنیان دے سروستی واد سکول دی لکھتاں وچ ملدی اے: 'لمبا سوتر' (سنسکرت۔ للیتوستر سوتر)۔ مغروں ایس لکھت دے مہائی روپ (رگیا-شیر رول-پائی مدو) نے منگ کے ایس وچ وادھا کیتا، مثال دے طور تے ایہ دسیا کہ شکیا مونی کئی یگ پہلاں ہی روشن ضمیری پا چکیا سی، اتے اوس دا ظہور بطور شہزادہ سدارتھ، نرا ہوراں نوں ایہ وکھانا تے سکھانا سی کہ روشن ضمیری کویں حاصل کیتی جاوے۔

اخیر ایہناں وچوں کجھ جنم ساکھیاں 'تن ٹوکریاں ورگا مجموعہ' وچ رلت ہو گئیاں۔ سب توں مشہور 'مہاتما بدھ دے کارنامے' (سنگس-رگیاس-کئی سپیود-پا زہیس-بیا-بائی سنیان-نگاگ چن-پو، سنسکرت۔ بدھ اکارت) وے جنہوں شاعر آشوا گھوش نے پہلی صدی عیسوی وچ لکھیا۔ دوجے روپ مغروں چکراسموار لکھتاں (خور-لو بدے-مچاگ) وچ نظر آۓ۔ ایتھے سانوں ایس گل دا بیان ملدا اے کہ جدوں شکیامونی دے روپ وچ مہاتما بدھ 'دور رس امتیازی آگہی اوپر سوتر' (شیر-فن مدو، پراجنا پرامت سوتر، سرت دے سوتراں دا کمال)، دی شکشا دے رہیا سی مہاتما بدھ اوس ویلے بطور وجردھار دے وی ظاہر ہویا تے اوس نے تنتر دی شکشا دتی۔

ہر بیان توں اسی کجھ سکھ سکنے آں تے سانوں کجھ اشارہ ملدا اے۔ چلو اسی تکنے آں کہ مختلف روپ تاریخی مہاتما بدھ بارے کیہ دسدے نیں۔

جنم، شروع دی زندگی، اتے تیاگ

پراچین قصیاں موجب، شکیا مونی (شکیا تھب-پا) دا جنم اک امیر، جودھ گھرانے وچ ریاست شکیہ دی راجدھانی کپیلاوستو (سر-سکیائی گناس) وچ ہویا جیہڑی اجوکے نیپال اتے بھارت وچکار سرحد اوپر واقع اے۔ اوتھے اوس دے کسے شاہی گھر وچ بطور شہزادہ جمن دا کوئی ذکر نئیں۔ اوس دے موجب شہزادہ جمن اتے سدھارتھ (ڈان-گرب) نام دا ذکر بعد دے بیاناں وچ ملدا ہے۔ اوس دے پیو دا نام شدھودانا (زاس گٹسنگ-ما) سی۔ بعد دے قصے کہانیاں وچ اوس دی ماں مایا دیوی (لہا-مو گیو- پھرول-ما) اتے اوس دے معجزے نال نیندر وچ چھ دنداں والے چِٹے ہاتھی ہتھوں گربھنی ہوون، جو کہ وکھی توں اوس دے اندر وڑیا، اتے گیانی اسیتا دا ایہ ٹیوا کہ ایہ نیانا (سدھارتھ) وڈا ہو کے کوئی وڈا بادشاہ یا مہا گیانی بنے دا، دا ذکر وی موجود ہے۔ بعد دے قصیاں وچ مہاتما بدھ دے اپنی ماں دی وکھی توں نرول جنم دا لمبینی پور (لمبی-نائی تشال) وچ جو کہ کپیلا وستو توں تھوڑا کو دور ہے وی ذکر ہے، اتے جنم اوپر اوس دا ست پیر ٹُرن تے آکھن،" میں آ گیا واں،" اتے اوس دی ماں دا زچگی وچ مرگ دا ذکر وی ہے۔

نکیاں ہوندیاں مہاتما بدھ دی زندگی ہنسدیاں کھیڈدیاں لہنگی۔ اوس نے بیاہ کیتا اتے اوس دے گھر اک پتر راہول (گرا-گکان ڈزن) جمیا۔ بعد دے بیاناں وچ اوس دی ووہٹی دا نام یشودھرا (گراگز ڈزن-ما) دسیا گیا ہے۔ ۲۹ ورہیاں دی عمر وچ مہاتما بدھ نے اپنے ٹبر اتے شہزادہ ہون دی وراثت نوں چھڈ دتا تے اوہ اک آتمی رمتا (دگے-سبیونگ، سنسکرت۔ شرامن) بن گیا۔

مہاتما بدھ دے تیاگ دی پرچول، اوس دے سماج اور سمے دے انوسار، اہم ہے۔ آتمی رمتا بنن دے چکر وچ اوس نے اپنی ووہٹی اتے بالڑ نوں چھڑیاں غریبی وچ پلن لئی نئیں سی چھڈ دتا۔ اُنج تے اوس دے سوکھے گھر والیاں نے اوہناں نوں پال ہی دینا سی۔ مہاتما بدھ دے جنگجو ذات توں ہون دا مطلب اے کہ اک نہ اک دن اوس نے لڑائی لئی گھر چھڈ کے جانا ہی سی۔ جنگجو ذات وچ ایس نوں بندے دا فرض سمجھ کے قبول کیتا جاندا اے۔ اگلے سمے دے بھارت وچ سپاہی اپنے ٹبر نوں لڑائی وچ نال نئیں سان لیجاندے۔

لڑائیاں بھاویں باہردے دشمناں نال لڑیاں جاندیاں نیں، پر اصلی جنگ ساڈے اندرلے ویریاں نال اے، جنہوں لڑن لئی مہاتما بدھ ٹُر پیا۔ مہاتما بدھ دا اپنے ٹبر نوں اوس مقصد لئی چھڈ دینا ایہ دسدا ہے کہ ایہ اک آتمی رمتا دا فرض ہے کہ اوہ اپنی ساری حیاتی اوس کم لئی وقف کر دے۔ اجوکے جگ وچ جے اسی اپنے ٹبر نوں چھڈ کے درویش بن جائیے تاں جے اسی ایہ اندرلی جنگ لڑ سکئیے، تے ساہنوں ایس گل دی چنگی طراں تسلی کر لینی چاہیدی اے کہ اوہناں دے کھان پین دا پورا پربندھ ہے۔ جس دا مطلب ہے کہ نہ صرف اپنے بال بچے سغوں ساڈے بڈھے ماں پیو دا وی پر بندھ ہووے۔ پر اسی بھاویں اپنے ٹبر نوں چھڈیے یا نہ چھڈیے، اک بودھی آتمی دا ایہ فرض ہے کہ اوہ بھاونا اوپر قابو پا کے دکھ نوں گھٹ کرے۔

دکھ اوپر قابو پاون لئی مہاتما بدھ جنم، بڈھیبا، روگ، مرگ، پنر جنم، نراس، اتے بھلیکے نوں سمجھنا چاہندا سی۔ ایس دا تفصیلی ذکر مغروں چنّا دے واقع دے طور تے سامنے آیا، جس وچ رتھ بان (چنّا) مہاتما بدھ نوں شہر دی سیر تے لے جاوندا اے۔ مہاتما بدھ نے جدوں بمار، بڈھے، مردہ، اتے درویش ویکھے، تے چنّا نے انہوں دسیا کہ اوہ کون سان۔ ایس طراں، مہاتما بدھ نوں اصل دکھ دا پتہ لگا جو ہر کوئی سہندا اے اتے ایس توں بچن دا ول کیہ ہو سکدا اے۔

اک رتھ بان توں آتمی راہ اوپر سہائیتا لین دا ایہ واقعہ بھگود گیتا وچ ارجن (سرد- سگرب) نوں اوس دے رتھ بان کرشن (ڈام-پا نگ-پو) دی گل نال رلدا ملدا اے جس دے وچ اوس نوں اپنا فرض نبھان اتے اپنے رشتے داراں دے خلاف لڑن دی صلاح دیندا اے۔ بودھی اور ہندو دوہناں کہانیاں وچ اسی اک ڈوہنگی گل تکنے آں کہ دونویں سچائی نوں پاون لئی آرام دی زندگی دی قربانی منگدے نیں۔ دوہناں صورتاں وچ رتھ ہورے من دی اک گڈی اے جیہڑی مکش ول لے کے جاوندی ہے، اتے رتھ بان دے شبد اوہ شکتی اے جیہڑی ایس گڈی نوں چلاوندی اے، یعنی کہ حقیقت بارے سچائی (دا پتہ دسدی اے)۔

ودیا اتے آتمائی گیان

اک مجرد، آوارہ آتمی رمتا ہون بھوں مہاتما بدھ نے دو استاداں کولوں من دی کالیہار (بسام-گتان، سنسکرت۔ دھیان) دیاں مختلف پدھراں حاصل کرن اتے بے شکل جذب بارے سبق سکھیا۔ بھاویں اوہ پورے گوہ دیاں ایہ ڈوہنگیاں حالتاں پاون وچ کامیاب ہو گیا جس دے ہیٹھ اوس دا ڈاڈھا دکھ مک گیا، اتے نکیاں موٹیاں خوشیاں وی مک گئیاں ، پر فیر وی اوس دی تسلی نہ ہوئی۔ ایہناں اُچیاں حالتاں نال بھیڑے جذبیاں توں اُکا وقتی، نہ کہ مستقل، آرام ملیا، اتے یقیناً ڈوہنگی، جگتائی مصیبتاں دا مک مکا نہ ہو سکیا جو کہ مہاتما بدھ قابو کرنا چاہندا سی۔ فیر اوس نے پنج ساتھیاں نال رل کے ڈاڈھی درویشی اختیار کیتی، پر ایدے نال وی اختیاروں باہر پنر جنم (خور- با، سنسکرت۔ سمسار) توں پیدا ہون والی سمسیاواں نہ مُکیاں۔ بعد دے قصیاں وچ البتّہ ایس واقعے دا ذکر اے جس دے موجب مہاتما بدھ نے دریا نیرنجن (چو- بو نائی- رنیجا-نا) دے دندے اوپر کنیا سجاتا (لیگز- پار سکئیس- ما) دے پیش کیتے ہوۓ چاولاں دے ددھ دے پیالے نال چھ ورہیاں دا روزہ کھولیا۔

ساڈے لئی، مہاتما بدھ دی مثال توں ایہ ٹوہ ملدی اے کہ نرے شانت ہوون یا مراقبے راہیں 'مست' ہونا ہی کافی نئیں، مصنوعی طریقے مثلاّ دوا دارو دی تے گل ہی نہ کرو۔ ڈوہنگی مستی یا اپنے آپ نوں سزا یا تکلیف دینا وی کوئی حل نئیں۔ سانوں مکش اتے آتمائی گیان پاونا چاہیدا اے اتے اوہ روحانی طریقے جیہڑے ایس مقصد نوں نئیں پا سکدے اوہناں تے راضی نئیں ہونا چاہیدا۔

سنیاس چھڈن مغروں مہاتما بدھ نے ڈر تے قابو پاون لئی بن وچ اکلے ہی مراقبہ کیتا۔ ایس ڈر دے پچھے من دی رجھتا دا رویہ اتے اک اجیہی "میں" اوپر قابو پانا ہے جس دا وجود ممکن نئیں اتے ایہ اوس ڈر نالوں چوکھا تگڑا اے جو بھاونا تے راگ رنگ نوں لبھن پچھے پایا جاوندا اے۔ ایس لئی، 'تیز ہتھیاراں دا چکر' (بلو- سبیانگ مٹشان- چائی خور- لو)، دسویں صدی عیسوی دے بھارتی گیانی دھرمرکشت (دھرم- راکشی- تا) نے زہریلے بوٹیاں والے بن وچ آوارہ پھردے موراں دی مثال دتی کہ ایہ اوہناں بودھی ستوا وانگوں نے جیہڑے لوبھ، غصہ، اتے بھولپن دے زہریلے جذبیاں نوں ورتدے تے بدلی کردے نیں تاں جے اوہ من دی رجھتا اتے ناممکن "میں" اوپر قابو پاون وچ سہائیتا کرن ۔

چوکھے مراقبے مغروں، ۳۵ ورہیاں دی عمر وچ مہاتما بدھ نوں مکمل آتمائی گیان ملیا۔ بعد دے قصیاں موجب ایہ گیان اک بودھی درخت (بیانگ-چب-کی شنگ) تھلے جو اجوکے بودھ گیا (رڈور-رجے گڈان) وچ واقع ہے مارا (بدُد) دے دھاڑیاں نوں ناکام بناون مغروں ملیا۔ ساڑ دے مارے مارا دیوتا نے مہاتما بدھ دے آتمائی گیان نوں روکن لئی مہاتما بدھ دے بودھی درخت ہیٹھ مراقبے نوں گڑ بڑ کرن لئی کئی ڈراونے اتے من لبھان والے روپ دھارے۔

پہلے پرانے قصیاں موجب، مہاتما بدھ نوں آتمائی گیان تن طراں دی ودیا راہیں ملیا: پشلے جنماں دے سمپورن علم راہیں، کرم تے ہوراں پنر جنم راہیں، اتے چار اُچیاں سچائیاں راہیں۔ بعد دے قصیاں موجب آتمائی گیان نال اوہنوں سروشتہ مل گئی۔

درس اتے اک آشرم دا قیام

مکش اتے گیان حاصل کرن مغروں، مہاتما بدھ ہوراں نوں ایہو ہی کجھ پاون دی شکشا دین توں ججھکدا سی۔ اوس دا وچار سی ایس گل نوں کوئی وی نئیں سمجھ سکے دا۔ پر بھارتی دیوتا براہما (تشانگ-پا) اتے اندرا (دبانگ-پو) نے اوس دی سکھان بارے منّت کیتی۔ برہمنی شکشا موجب جو کہ بعد وچ ہندو دھرم بن گئی، برہما جگ دا کرتار ہے اتے اندرا دیوتاواں دا بادشاہ ہے۔ اپنی بنتی وچ برہما نے مہاتما بدھ نوں آکھیا کہ جے اوس نے ایہ شکشا نہ ونڈی تے جگ وچ ات واد ہووے دا، نالے کجھ لوکیں تے اوس دی گل نوں سمجھن دے ہی۔

مہاتما بدھ دی شکشا نوں اُچا دسن وچ ایہ گل کجھ کوڑی ہو سکدی اے، کیوں جے ایہ اوس ویلے دے رائج روحانی طریقیاں توں ودیہ متھی گئی۔ کیوں جے وڈے دیوتا وی ایس گل نوں پئے مندے نیں کہ جگ نوں مہاتما بدھ دی شکشا دی لوڑ اے، ایس پاروں کہ ہر کسے دے دکھ نوں ہمیش لئی مکان لئی اوہناں کول وی کوئی ول نئیں؛ تے سانوں عام لوکاں نوں تے ایہناں دی ڈاڈھی لوڑ اے۔ ہور گل ایہ ہے کہ بودھی تصور وچ براہما گھمنڈ دا اک روپ اے۔ اوس دی ایہ غلط سوچ کہ اوہ سروشکتی مان کرتار ہے (انسان دے) اپنے انہونے وجود "میں" وچ غلط یقین دا نچوڑ ہے – یعنی، بطور اک اجیہے "میں" دے جیہڑا زندگی وچ ہر شے اوپر اختیار رکھدا ہے۔ ایس پلیکھے توں نراس اتے دکھ جنم لیندا ہے۔ صرف مہاتما بدھ دی ودیا ہی ایس مول دکھ اتے ایس دے سبب توں بچا سکدی اے۔

براہما اتے اندرا دی گل من کے مہاتما بدھ سرناتھ ٹُر گیا تے اوتھے ڈیرپارک وچ (ری-دگس-کئی گناس، سنسکرت۔ مرگاداو) اپنے پنج پرانے بیلیاں نوں چار اُچیاں سچائیاں دی شکشا دتی۔ بودھی خیالی مورت گری وچ ہرن نرمی دی شبیہ ہے تاں ایس پاروں مہاتما بدھ اجیہی راہ وکھاندا اے جیہڑی دنیاداری اتے فقیری دیاں ات حداں دے وچکار ہے۔

کجھ چر مغروں نیڑلے شہر ورناسی (وا-را-نا-سی) توں کجھ نوجوان مہاتما بدھ نال آ رلے اتے اوہ روحانی رمتا بن گئے، جو کہ سختی نال تجرد دے پابند سان۔ اوہناں دے ماں پیو عام مرید بن گئے اتے اوہ ایس ٹولے دی خیر خیرات نال سہائتا کرن لگ پئے۔ جدوں وی کوئی جن چوکھا اہل اتے تربیت یافتہ ہو جاندا سی تے فیر مہاتما بدھ اوس نوں ہوراں نوں سکھان لئی ٹور دیندا سی۔ ایس طراں مہاتما بدھ دے فقیر ونش چیلیاں دا ٹولہ بڑی تیزی نال ودہیا اتے اوہناں نے کئی تھاواں اوپر اپنیاں اپنیاں "خانقاہی" برادریاں قائم کر لئیاں۔

مہاتما بدھ نے لوڑ دے انوسار خانقاہواں قائم کیتیاں۔ راہب، جے اسی اوہناں نوں ایس شروع دے ویلیاں وچ ایہ نام دے سکنے آں، ایہ اختیار رکھدے سان کہ اوہ نویں ودیارتھی برادری وچ شامل کر لین، پر اوہناں نوں سیکولر برادری نال ٹاکرے توں بچن لئی کجھ پابندیاں دا لحاظ کرنا پیندا سی۔ ایس پاروں مہاتما بدھ نے اپرادھی، سرکاری ملازم جویں فوجی، غلام جیہڑے حالی ازاد نئیں ہوۓ سان، چھوت دے روگ والے مثلاّ کوڑھ دے مریض، نوں خانقاہی برادریاں وچ رلن توں منع کر دتا۔ نالے ہور ایہ کہ ۲۰ ورہیاں توں ہیٹھاں دا کوئی جن شامل نئیں سی ہو سکدا۔ مہاتما بدھ کسے رپھڑ وچ نئیں سی پینا چاہندا اتے اوہ چاہندا سی کہ سماج بودھ برادری اتے دھرم دی شکشا نوں ستکار کرے۔ ایس توں ایہ پتہ لگدا ہے کہ مہاتما بدھ دے مرید ہون پاروں، سانوں مقامی رسماں دا ستکار اتے لوکاں دی عزت کرن دی لوڑ اے تاں جے اوہناں نوں بدھ مت دا چنگا روپ دِکھے تے اوہ وی مڑ ایس دی عزت کرن۔

چھیتی بعد ہی مہاتما بدھ مگدھ (یل ما-گا-دھا) نوں واپس ٹُر گیا، ایہ اوہ راج سی جدے وچ بودھ گیا واقع سی۔ اوس نوں راجدھانی، راج گڑھ (رگیال-پو'ی خب) – اجوکا راجگیر – وچ بادشاہ بمبی سارا (گزگز-کین سننگ-پو) نے آون دی دعوت دتی، جیہڑا کہ اوس دا مرید اتے پچھی بن گیا۔ اوتھے یار شری پترا (شاری آئیبو) اتے مدگا لیانا (ماؤ دگال-گئی بو) مہاتما بدھ دی ودھدی ہوئی برادری وچ رل گئے تے اوس دے پکے مرید بن گئے۔

گیان حاصل کرن دے اک ورہے دے اندر مہاتما بدھ اپنے وطن کپیلاوستو مڑ آیا، جتھے اوس دا پتر راہول اوس دے دھرم وچ رل گیا۔ مہاتما بدھ دا سوہنا تے سوتیلا بھرا نندا (دگا-بو) گھر چھڈ کے پہلاں ہی آ رلیا سی۔ مہاتما بدھ دے پیو بادشاہ شدھودان نوں ٹبر دے نکھیڑ دا بڑا دکھ ہویا، تے اوس نے مہاتما بدھ نوں درخواست کیتی کہ اگوں توں جے کوئی پتر بودھی بننا چاہوے تے اوس لئی ماں پیو دی اجازت لازمی ہووے۔ مہاتما بدھ نوں ایہ گل پوری طراں منظور سی۔ ایس قصے دے سناون دا مقصد ایہ دسنا نئیں کہ مہاتما بدھ نے اپنے پیو تے کنا ظلم کیتا، بلکہ ایہ دسنا ہے کہ سانوں بدھ مت لئی کوئی بری سوچ پیدا ہون دا موقع نئیں دینا چاہیدا، اچیچ اپنے ہی گھراں وچ۔

بعد دے اک قصے موجب مہاتما بدھ دا اپنے ٹبر نال اک واہ ایس طراں پیا جدوں اوہ اپنی مہان شکتی ورت کے ۳۳ دیوتاواں دے سورگ وچ گیا، یا کجھ ہور روائیتاں موجب، توشیتا سورگ (دگا-لدان) وچ گیا تے اوتھے اپنی ماں نوں شکشا دتی، جیس دا اوتھے پنر جنم ہویا سی۔ ایس توں ماں دی شفقت دی قدر کرن تے اوس دا احسان چکان دا سبق ملدا ہے۔

بودھی دھرم دا ودھا

شروع وچ بودھی راہباں دیاں برادریاں نکیاں سان، جنہاں وچ ۲۰ توں ودھ جن نئیں سان ہوندے۔ ہر اک خودمختار سی تے راہباں دے خیرات منگن دی حداں مقرر سان۔ کسے پھُٹ توں بچن لئی ہر جماعت اپنے کم اتے اپنے فیصلے اپنے جماعتیاں دی مرضی نال کردی سی۔ کسے اک بندے نوں سارا اختیار نئیں سی۔ سغوں مہاتما بدھ نے اوہناں نوں ہدائت دتی کہ اوہ دھرم دی شکشا نوں وڈا منن۔ ایتھوں تیکر کہ خانقاہ دا واتا ورن وی بدلی ہو سکدا سی جے پوری برادری ایس اوپر راضی ہووے۔

بادشاہ بمبی سارا نے مہاتما بدھ نوں صلاح دتی کہ اوہ وی دوجی جماعتاں مثلاّ جین متی (سر-بو-پا) لوکاں وانگوں ہر تن مہینیاں مغروں اک سنجوگ (گسو-سبیانگ، سنسکرت۔ اپوشادھ) دا پربندھ کرے۔ ایس ریت مطابق، روحانی جماعت دے لوک ہر تن مہینے بعد چن چڑھن اوپر شکشا اوپر گل بات کرن لئی اکٹھے ہوندے سان۔ مہاتما بدھ من گیا، جس توں ایہ پتہ پیندا اے کہ اوہ اپنے ویلے دے ریت رواج اوپر چلن بارے صلاح سندا سی۔ سچ تے ایہ ہے کہ مہاتما بدھ نے اپنی روحانی برادری اتے اپنی شکشا دے تانے بانے دے کئی پکھ جین متیاں وانگوں ڈھالے۔ مہاویر، جین مت دا بانی، مہاتما بدھ توں کوئی ۵۰ ورہے پہلاں گزریا۔

شری پترا نے چھیتی ہی مہاتما بدھ نوں خانقاہی انتظام دے قانون بناون نوں آکھیا۔ پرمہاتما بدھ نے فیصلہ کیتا کہ پہلاں مسٔلے کھڑے ہوون دا انتظار کیتا جاوے، تے فیر ایس گل دا عہد کیتا جاوے کہ ایہ مسٔلے مڑ کدی پیدا نہ ہوون۔ مہاتما بدھ نے ایس پالیسی نوں دوہناں طراں دے کماں بارے اپنایا، اک تے سبھاوک تباہ کن فعل، جیہڑے ہر کرن والے نوں نقصان پوہنچاندے نیں، اتے دوجے سنسکاری ان پکھ فعل جیہڑے بعض لوکاں لئی بعض حالات وچ کسے وجہ توں منع نیں۔ ایس پاروں سنسکاری قانون (دُل-با، سنسکرت۔ ونے) بڑے عقلی تے عملی نیں اتے موقع مطابق بناۓ گئے نیں، جس وچ مہاتما بدھ نے ایس گل نوں چوکھا ضروری جانیا کہ مسٔلیاں توں بچاو اتے کسے نوں ناراض نہ کیتا جاوے۔

ایہناں اصولاں دی بنیاد اوپر مہاتما بدھ نے سہ ماہی سنجوگ تے عہد پڑھن نوں آکھیا، اتے نال راہب سب دے سامنے کسے خلاف ورزی دا اعتراف وی کردے سان۔ کسے ڈاڈھی خلاف ورزی اوپر جماعت توں کڈھ وی دتا جاوندا سی، نئیں تے پرتاو دی نموشی تے ہوندی ہی سی۔ آون والے سمے وچ ایہ اکٹھ ہر دو مہینے بعد ہوون لگ پئے۔

اگلی رسم جیہڑی مہاتما بدھ نے قائم کیتی اوہ سی تن مہینے لئی ورشا دا چلہ (دبیار-گناس، سنسکرت۔ ورشک)، جس موجب راہب اک تھاں رہندے سان اتے سفر نئیں سان کردے۔ ایس دا مقصد ایہ سی کہ برسات دے موسم وچ جدوں سڑکاں ہڑ دی ماریاں ہوندیاں نیں راہب پیلیاں وچ ٹُر کے فصلاں نوں نقصان نہ پوہنچاون۔ ورشا دے چلے دا اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ ایس طراں پکیاں خانقاہواں قائم ہو گئیاں۔ ایس ریت دا مقصد وی ایہ سی کہ عام لوکاں نوں کوئی نقصان نہ پوہنچے اتے لوکاں دا ستکار قائم رہوے۔ ایس طراں پکیاں خانقاہواں قائم کرن دا وطیرہ بن گیا کیوں جے ایہ فائدہ مند سی۔

دوجی برسات دے چلے توں لے کے مہاتما بدھ نے شرواسطی (گنیان-یود)، جو کہ کوشالہ (کو-سا-لا)راج دی راجدھانی سی، دے باہر جتوانا گروو (رگیال بو رگیال-بید-کئی تشال) وچ، ۲۵ برساتی چلے کٹے۔ ایتھے بیوپاری اناتھ پنداد (مگون-مڈ زاس-سبین) نے مہاتما بدھ اتے اوس دے راہباں لئی اک خانقاہ تعمیر کیتی، اتے بادشاہ پراسن اجیت (رگیال پو گسال-رگیال) نے بودھ برادری دی مزید سہائتا کیتی۔ جتوانا دی ایس خانقاہ وچ مہاتما بدھ دی زندگی دے کئی اہم واقعات پیش آۓ۔ سب توں وڈا معرکہ اوس دا اودے ویلے دے چھ وڈے غیر بودھی نظرئیے رکھن والیاں نوں کرامات دے مقابلے وچ ہراونا سی۔

اجوکے سمے وچ ساڈے وچوں کوئی وی معجزے نئیں وکھا سکدا۔ پر مہاتما بدھ دا اپنے مخالفاں نوں ہراون لئی بدھی دی تھاں کرامات استعمال کرنا ایہ دسدا اے کہ جدوں ہوراں دے من بدھی نوں نہ منن، تے ایس صورت وچ اوہناں نوں ساڈے اپنے مسلک دی سچائی اوپر قائل کرن لئی سانوں اپنے کرم تے رویہ راہیں اپنے ایمان دی مظبوطی دا وکھالا کرنا چاہیدا اے۔ انگریزی دی اک کہاوت اے،" شبداں نالوں کرم ڈاڈھے ہوندے نیں۔"

راہباواں دے آشرم دا قیام

اپنے درس دین دے چلار وچ، آون والے سمے وچ مہاتما بدھ نے اپنی ماسی مہاپراجپتی (سکے-دگوئی بداگ-مو چن-مو) دے آکھن تے ویشالی (ینگس-پ-۰کین) وچ راہباواں دا آشرم قائم کیتا۔ پہلاں تے اوہ ایس کم تے راضی نئیں سی، پر فیر اوس نے سوچیا کے جے اوہ راہباواں لئی راہباں دی نسبت زیادہ عہد بنا دیوے تاں فیر ایہ کم ہوسکدا اے۔ ایس گل دا مطلب ایہ نئیں کہ مہاتما بدھ ایہ سوچدا سی کہ زنانیاں مرداں دی نسبت گھٹ سنسکرتی ہوندیاں نیں اتے اوہناں نوں سدھے راہیں پاون لئی چوکھے عہد متھنے ہوون دے۔ سغوں اوس دی سوچ ایہ سی کہ زنانیاں دا آشرم بناون نال خورے بدنامی ہووے دی تے اوہنوں اپنا درس بند کرنا پوے دا۔ مہاتما بدھ لئی برادری دا ستکار لینا بڑا ضروری سی، تے ایس پاروں راہباواں بارے کُو سنسکار دا بھورا کو وی شک نئیں سی ہونا چاہیدا۔

اُنج مہاتما بدھ بوہتے قانون بناون دے حق وچ نئیں سی اتے سغوں نکے موٹے قانوناں نوں، جے اوہ کم دے نہ ہوون، ختم کرنا چاہندا سی۔ اوس دی پالیسی وچ دو حقیقتاں دا پکھ دسدا اے – اک تے ڈوہنگی سچائی اتے اوس دے نال نال مقامی رسماں مطابق روائتی سچائی دا ستکار۔ ڈوہنگی سچائی موجب، بھاویں، راہباواں دا آشرم قائم کرن وچ کوئی حرج نئیں؛ پر فیر وی ایس گل توں بچن لئی کہ عام لوکیں بودھی شکشا نوں گھٹیا نہ جانن، راہباواں لئی کجھ ہور قانون قاعدے ہونے ضروری نیں۔ ڈوہنگی سچائی بارے سماج کیہ آکھدا اے ایس نال کوئی فرق نئیں پیندا؛ پر بودھی برادری لئی سماج دا دھرواس اتے ستکار حاصل کرن لئی روائیتی حقیقت نوں اہم متھنا بوہت ضروری اے۔ ایس پاروں، اجوکے سمے اتے سماج وچ بودھی روائتاں اوپر عمل کرن نال جے راہباواں یا عام زنانیاں یا کوئی اقلیتی جتھہ نفرت دا شکار ہووے اتے اوس توں بدھ مت دی بےعزتی ہووے، تے فیر مہاتما بدھ دا سبق ایہ وے کہ اوہناں وچ وقت دے مطابق تبدیلی کر لو۔

صبر اتے دردمندی مہاتما بدھ دی ودیا دے دو وڈے اصول رہے نیں۔ مثال دے طور تے، مہاتما بدھ نے نویں مریداں نوں جیہڑے کہ پہلاں کسے ہور دھرم نوں مندے سان ہلا شیری دتی اے کہ اوہ اپنی پرانی برادری دی سہائتا کردے رہن۔ بودھی برادری دے اندر وی، اوس نے آکھیا کہ اک دوجے دی مدد کرو۔ جے کوئی راہب روگی ہو جاوے، مثال دے طور تے، تے دوجے راہباں دا فرض ہے کہ اوس دا خیال رکھن، کیوں جے اوہ سب اکو ہی بودھی ٹبر دے جی نیں۔ ایہ سب بودھیاں لئی اک اہم بِدھی اے۔

مہاتما بدھ دا سکھان دا ول

مہاتما بدھ اپنی مثال اتے زبانی گل بات راہیں سکھاندا سی۔ زبانی گل بات بارے اوہ دو طریقے استعمال کردا سی، ایس دا دارومدار ایس تے سی کہ اوہ اک جماعت نوں سکھا رہیا سی یا اک کلے جنے نوں۔ جماعتاں موہرے، مہاتما بدھ اپنی شکشا درس وانگوں دیندا سی، اکثر اک گل نوں کئی ون سونّے شبداں وچ دوہراندیاں ہویاں، تاں جے اوس دی گل سبناں نوں چنگی طراں یاد رہوے۔ پر جے اوہ ایہ درس کسے دے گھر دے رہیا ہووے جتھے کہ اوس نوں اتے اوس دے چیلیاں نوں بھوجن کرن لئی دعوت دتی گئی ہووے، تے فیر مہاتما بدھ دا ول وکھ ہوندا سی۔ اوہ کدے وی حاضر دی گل نوں غلط نئیں سی کہندا، سغوں حاضر دی گل نوں اپنا کے ایس طراں دے سوال کردا سی جس توں حاضر نوں اپنی گل نوں کھول کے بیان کرن دا موقع ملے۔ ایس طراں مہاتما بدھ بندے نوں اپنی گل بارے اعتماد پیدا کرن وچ مدد کردا سی، تاں جے ہولی ہولی اوہنوں حقیقت دی چنگی پچھان ہو جاوے۔ ایس دی اک مثال ایہ ہے کہ مہاتما بدھ اک مغرور برہمن پروہت نوں ایہ سبق دے رہیا اے کہ بندہ اُتم کرماں نال ہوندا اے نہ کہ اُچی ذات نال۔

ایس دی اک ہور مثال ایہ وے کہ اک ڈاڈھی دکھی ماں اپنا مویا بالڑ مہاتما بدھ کول لے کے آئی اتے اوس دی بنتی کرن لگی کہ میرے نیانے وچ مڑ کے جان پا دے۔ مہاتما بدھ نے اوس نوں آکھیا کہ کسے اجیہے گھروں جتھے کدے مرگ نہ ہویا ہووے اوتھوں اک رائی دا بیج لے کے آوے تے فیر ویکھاں دا کہ میں کیہ کر سکنا واں۔ اوہ سوانی گھر گھر گھمی پر اوس نوں کوئی وی اجیہا گھر نہ لبھا جتھے مرگ نہ ہوئی ہووے۔ ہولی ہولی اوس نوں ایس گل دا احساس ہویا کہ اک نہ اک دن سب نوں مرنا اے، تے ایس طراں، اوس نے کجھ تسلی نال اپنے نیانے دی لوتھ نوں ساڑ دتا۔

مہاتما بدھ دے ایس طریقے توں سانوں پتہ لگدا اے کہ لوکاں دی کلیاں کلیاں مدد کرن وچ چنگی گل ایہ ہے کہ اوہناں نال ٹکر نہ لوو۔ سب توں بھلی گل ایہ ہے کہ اوہناں نوں اپنے لئی آپ سوچن دیو۔ پر جیہڑے لوک جماعت دی شکل وچ سکھنا چاہن، اوہناں نوں سدھے اتے نرول طریقے نال سکھاؤ۔

مہاتما بدھ دے خلاف سازشاں اتے فرقہ بندی

مہاتما بدھ دے سورگ ہون توں ست ورہے پہلاں اوس دے حاسد چاچے زاد بھرا دیودت (لہاس-بیین) نے بودھی سلسلے دی اُگوائی مہاتما بدھ کولوں کھون دی سازش کیتی۔ ایس طراں ہی شہزادے اجت شاترو (ما سکئیس دگرا) نے اپنے پیو بادشاہ بمبی سار، جو مگدھ دا حاکم سی، حکومت کھون دی سازش کیتی۔ یعنی ایہناں دوہناں نے رل کے سازش کیتی۔ اجت شاترو نے بمبی سار نوں قتل کرن دی کوشش کیتی، جس دے نتیجے وچ بادشاہ نے حکومت اپنے پتر دے حوالے کر دتی۔ اجت شاترو دی کامیابی نوں تکدیاں، دیودت نے اوس نوں مہاتما بدھ نوں مارن لئی آکھیا، پر مہاتما بدھ نوں مارن دیاں ساریاں کوششاں ناکام ہوئیاں۔

فیر دیو دت نے اپنے مہاتما بدھ کولوں وی زیادہ "پوتّر" ہون دا دعویٰ کردیاں ہویاں اوس دے مجوراں نوں ورغلایا، تے نالے انوشاسن دے ڈاڈھے سنسکار مِتھے۔ 'نرولتا دا ول' (پالی: وسودماگ) دے مطابق، چوتھی صدی عیسوی تیکر، ترواد ماسٹر بدھاگھوسس نے مجوراں لئی دیودت دیاں ایہ سنسکاراں دسیاں نیں:

  • لیڑیاں توں سیتے ہوۓ چوغے پانا،
  • صرف تن چوغے پانا،
  • بھیک منگن جاؤ تے کدے وی بھوجن کرن دی دعوت قبول نہ کرنا،
  • جد بھیک منگن جاؤ تے کوئی گھر نہ چھڈو،
  • جو وی بھیک ملے اوس نوں اکو وار وچ کھانا،
  • صرف اپنے ہی خیرات دے پیالے وچوں کھانا،
  • باقی سب کھانے نوں نہ کر دینا،
  • صرف بن وچ رہنا،
  • درختاں تھلے رہنا،
  • کھلی تھاں تے نہ کہ کوٹھیاں وچ رہنا،
  • زیادہ تر شمشان وچ رہنا،
  • رہن لئی جو وی ٹھکانہ مل جاۓ اوس اوپر راضی رہنا، اتے اک تھاں توں دوجی تھاں پھردے رہنا،
  • بیٹھے بیٹھے سونا، لیٹ کے کدے نہ سونا۔

مہاتما بدھ نے آکھیا کہ جے اوس دے چیلے ایہناں وادھو سنسکاراں نوں مننا چاہون، تے ٹھیک اے؛ پر کسے نوں کوئی مجبوری نئیں۔ اوس دے بوہت سارے چیلے اوس نوں چھڈ کے دیودت نال جا رلے، اتے اوہناں نے اپنا وکھرا ونش قائم کر لیا۔

ترواد نظرئیےوچ، دیودت دے وادھو سنسکاراں نوں عملی عبادت (پالی:دھوتنگ) دیاں ۱۳ شاخاں آکھیا جاندا اے۔ بن دے باسی مجور دی ریت، جیہڑی اجوکے تھائی لینڈ وچ موجود ہے، ایسے ہی ونش توں آئی ہے۔ مہاتما بدھ دا چیلہ مہاکشیاپ (اد-بسرنگ چن-پو) ایس ڈاڈھے سنسکار نوں منن والیاں وچوں سب توں مشہور سی۔ ایس قسم دے سنسکار نوں منن والے کئی گھمن پھرن والے پوتر جن (سنسکرت۔ سادھو) ہندو دھرم توں نیں۔ اوہناں دی ایہ ریت مہاتما بدھ دے ویلے دے آتمی رمتا دا چلار لگدی ہے۔

مہائی نظرئیے وچ وی ایدے نال رلدے ملدے عملی عبادت (سبسیانگ-پائی یان-تان، سنسکرت۔ دھوتا گن) دے ۱۲ سنسکار نیں۔ ایس ویروا وچوں " جد بھیک منگن جاؤ تے کوئی گھر نہ چھڈو،" کڈھ کے تے ایہ رلت کیتا ہے،" کوڑے وچ سُٹے ہوۓ چوغے پانا،" اتے " بھیک منگن جانا " نالے " صرف اپنے ہی خیرات دے پیالے وچوں کھانا،" نوں رلا کے اک سنسکار بنا دتا اے۔ مغروں ایس سنسکار دا اک وڈا حصہ منن والے بھارتی پنتھ دے بڑے پوہنچے ہوۓ تنتری پجاری (گرب-تھاب چن-پو، سنسکرت۔ مہا سدھ) ہوۓ، جیہڑے کہ مہائی بدھ مت اتے ہندو مت دوہناں وچ پاۓ جاندے سان۔

اک منّے ہوۓ بدھ ونش توں وکھ ہو کے اک نواں ونش قائم کر لینا – مثال دے طور تے، اجوکی ریت بھوں، وکھرا دھرم آشرم قائم کرنا – ایہ کوئی مسٔلہ نئیں سی۔ ایس دا مطلب ایہ نئیں کہ کوئی بودھی برادری وچ فرقہ بندی پیدا کر رہیا اے، " جو کہ پنج وڈے اپرادھاں وچوں اک ہے (متشمس-مد لنگا)۔ پر دیودت نے اجیہی فرقہ بندی کیتی اتے اجیہا اپرادھ کیتا، کیونکہ جیہڑے لوک ٹُٹ کے اودے نال جا رلے نے اوہناں نے مہاتما بدھ دی برادری ول بڑی بد گمانی وکھائی اتے اوہناں نوں بڑا دوش دتا۔ کجھ قصیاں موجب ایس فرقہ بندی دا بھیڑا اثر کئی یگاں تیکر رہیا۔

ایس فرقہ بندی دے بیان توں ایہ پتہ لگدا اے کہ مہاتما بدھ بوہت برداشت والا سی اتے اوہ کٹّر نئیں سی۔ جے اوس دے چیلے اوس سنسکار توں جیہڑا اوس نے مقرر کیتا سی زیادہ سخت سنسکار اپناونا چاہندے سان، تے کوئی حرج نئیں سی؛ یا جے اوہ کوئی اجیہی تاہنگ نئیں سان رکھدے تے ایہ وی ٹھیک سی۔ کسے لئی وی مہاتما بدھ دی شکشا اوپر عمل کرنا لازمی نئیں سی۔ ایتھوں تیکر کہ جے کوئی مجور یا مجورن مٹھ ونش نوں چھڈنا چاہوے تے اوہ وی ٹھیک سی۔ پر جیہڑی گل ات بھیڑی ہے اوہ ہے بودھ برادری وچ پھُٹ پاونا، اچیچ انج کہ برادری نوں دو یا ایس توں ودھ پکھاں وچ ونڈ دینا جس وچ اک یا دوویں جماعتاں اک دوجے لئی برا ڈھو رکھن اتے اوس نوں بدنام کرن تے نقصان پوہنچان دی کوشش کرن۔ ایتھوں تیکر کہ بعد وچ ایہناں ٹاکرو جتھیاں وچوں کسے اک وچ رلنا اتے ایس دے دوجے دے خلاف نفرت پھیلان وچ حصہ لینا ات واد متھیا جاندا ہے۔ جے کوئی جماعت نقصان دین والے کماں وچ رجھی ہووے یا نقصان دین دا اچار وہار رکھدی ہووے، تے فیر درد مندی دا تقاضا ایہ ہے کہ لوکاں نوں اجیہی جماعت وچ رلن بارے خبردار کیتا جاوے۔ پر ایہ کم کرن وچ کسے دی آشا وچ غصہ، نفرت، یا بدلہ لین دی خواہش شامل نئیں ہونی چاہیدی۔

مہاتما بدھ دا سورگ واس

مکش پا لین مغروں، بھاویں، مہاتما بدھ وس توں باہر پنر جنم دے بکھیڑے توں آزاد ہو چکیا سی؛ فیر وی، مہاتما بدھ نے متھیا کہ اوہ اپنے شریر توں وکھ ہو جاوے، تاں جے اپنے منن والیاں نوں (ہستی دے) کچے اتے عارضی ہوون دا سبق دے سکے۔ ایس کم توں پہلاں، اوس نے اپنے نوکر آنند (کن-دگا-بو) نوں اک موقع دتا کہ اوہ (آنند) مہاتما بدھ نوں ہور جیون تے درس دین لئی آکھے، پر آنند مہاتما بدھ دا اشارہ نہ سمجھ پایا۔ ایس توں ایہ پتہ لگدا اے کہ کوئی وی بدھ اودوں ہی سکھاوندا اے جد اوس نوں عرضی پائی جاوے، تے جے نہ کوئی پُچھے تے نہ ہی دلچسپی وکھاوے، تے فیر اوہ ہور کسے پاسے ٹُر پوے، جتھے اوہ زیادہ فائدہ مند ہو سکدا اے۔ کسے استاد دا ہوون اتے شکشا دا ہوون، ایہناں دا دھرواس ودیارتھیاں اوپر ہے۔

کشی ناگر (کو-شائی گرنگ-خائر، گنس رتسوا-مچگ) وچ، اوس ویلے، چندا دے کوٹھے تے، مہاتما بدھ بھوجن کرن مغروں، جیہڑا اوس دے میزبان نے اوس نوں تے اوس دے مجوراں نوں پیش کیتا سی، مرن جیہا بمار ہو گیا۔ مرن ویلے اوس نے اپنے چیلیاں نوں آکھیا کہ جے اوہناں نوں کوئی شک ہووے یا کوئی سوال، تے اوس دی شکشا اتے سنسکار کولوں سہائیتا لین۔ ہن توں ایہ اوہناں دا استاد ہووے دا۔ یعنی مہاتما بدھ ایہ کہہ رہیا سی ہر جن نوں آپوں ہی اپنے لئی شکشا توں متھنا ہووے دا۔ کوئی وی ایہو جیہا بدھی مان نئیں جدے کول ہر گل دا جواب ہووے۔ فیر مہاتما بدھ گزر گیا۔

چنداات دا دکھی ہویا، ایہ خیال کر کے کہ ہورے اوس نے مہاتما بدھ نوں زہر دے دتا اے۔ پر آنند نے گھر والے نوں ایہ گل کہہ کے تسلی دتی کہ اوس نے مہاتما بدھ نوں اوس دی وفات توں پہلاں آخری بھوجن کھوا کے در اصل بڑی مثبت شکتی یا "انعام لائق گُن" پیدا کیتا سی۔

مہاتما بدھ نوں واہ کرم کر دتا گیا اتے اوس دی سواہ ستوپیاں وچ – متبراستھاناں – رکھ دتی گئی، اچیچ اوہ والے چار جیہڑے مغروں وڈیاں بودھی زیارتاں بنیاں:

  • لمبینی، جتھے مہاتما بدھ دا جنم ہویا،
  • بودھ گیا، جتھے مہاتما بدھ نوں گیان ہویا،
  • سرناتھ، جتھے اوس نے پہلا درس دتا،
  • کوشی ناگر، جتھے اوہ سورگ واسی ہویا۔

اخیرلی گل

مختلف بودھی پنتھ مہاتما بدھ دی جیون چرتر وکھو وکھ بیان کردے نیں۔ اوہناں دے نکھیڑ توں ایہ پتہ لگدا اے کہ کویں ہر ونش مہاتما بدھ بارے سوچدا اے اتے اسی اوس دی مثال توں کیہ سکھ سکنے آں۔

  • ہنائی ونش اُکا تاریخی مہاتما بدھ دا ذکر کردا اے۔ ایہ گل دس کے کہ کویں مہاتما بدھ نے گیان پاون لئی اپنی جان ماری، اسی وی پورا جتن کرن دا سبق سکھنے آں۔
  • عام مہائی روپاں دے انوسار، مہاتما بدھ کئی یُگ پہلاں ہی گیان پا چکیا سی۔ بارہ گیانی کرماں دی جندڑی راہیں اوس نے سانوں ایہ دسیا کہ گیان پاون لئی سبناں دے بھلے لئی سانوں ہمیش ہی کم کرنا ہے۔
  • انوتر یوگا تنتر بیاناں موجب مہاتما بدھ نے بطور شکیا مونی درس اکو وار ہی 'دور رس امتیازی پچھان دے سوتر' (پراجنا پرامت سوتر) اتے بطور وجرادھر جو کہ تنتر سکھا رہیا ہووے، شکشا دتی۔ایس توں ایہ پتہ لگدا ہے کہ تنتری عبادت دا مُول اکا ہی مدھیامک دی پلاڑتا دی ودیا اوپر ہے۔

پس ایس دا مطلب ایہ ہے کہ اسی مہاتما بدھ دے جیون چرتر دے ہر اک روپ توں کئی کم دیاں گلاں سکھ سکنے آں اتے کئی پدھراں تے الہامی گیان حاصل کر سکنے آں۔