ذخیرۂ برزن

الیگزینڈر برزن دا بدھ ذخیرۂ برزن

ایس صفحے دے متنی روپ ول کانٹا بدلو ۔ مڈھلی بھال تے جاؤ

مڈھلا > جگ وچ بدھ مت دا مقام > بدھ مت نال تعارف > چار اُچے سچاں دی اوپری پرچول

چار اُچے سچاں دی اوپری پرچول

الیگزینڈر برزن
بکارسٹ، رومانیہ، جون ۲۰۰۹
ترجمہ: افضال محمود

اج شام مینوں چار اُچے سچاں بارے گل کر کے اپنیاں تقریراں دا سلسلہ چالو کرن لئی آکھیا گیا ہے۔ ایہ شروع کرن دا چنگا ول اے کیوں جے مہاتما بدھ نے جدوں شکشا دینی شروع کیتی تے اوس نے وی انج ہی شروع کیتا سی۔ شکشا دین دے کئی ول نیں، روحانی شکشا، اوہناں نوں اسی دھرم یا فلسفے کہہ سکنے آں، ایس دے کئی ول نیں، اتے مہاتما بدھ نوں اوہناں سبناں بارے پتہ سی جیہڑے اوس دے یُگ وچ چالو سان اتے اجوکے یُگ وچ ہور وی کئی ول موجود نیں۔ اتے ایس پاروں جدوں اسی بدھ مت نوں تکَیے، میرے وچار بھوں ایہ ڈاڈھا ضروری اے کہ اسی ایس گل دی پچھان کرئیے کہ بدھ مت دے ول وچ کیہڑی اچیچ گل اے۔ یقیناً بدھ مت وچ کئی اجیہیاں گلاں نیں جیہڑیاں دوجے دھرماں نال سانجھیاں نیں: جویں نرم دل، بھلا مانس، موہ والا انسان ہونا، جیہڑا کسے نوں دکھ نہ دیوے۔ ایہ شے ہر دھرم اتے ہر فلسفے اندر موجود ہے، ہے نا۔ اتے بدھ مت وی ایہو ہی سکھاندا اے۔ پر سانوں ایہ گل جانن لئی بدھ مت دی شکشا ول تکن دی لوڑ نئیں، بھاویں بدھ مت اندر نرم دلی، پیار اتے دردمندی پیدا کرن سکھن دے کئی ول نیں اتے اسی اوہناں طریقیاں توں فائدہ چُک سکنے آں بھاویں اسی بدھ مت دی شکشا توں ہور کجھ سکھئیے یا نہ سکھئیے۔

پر جے اسی ایہ پُچھئیے کہ "بدھ مت وچ کیہڑی خاص گل اے؟" تے فیر سانوں چار اُچیاں سچائیاں دی لوڑ پیندی اے۔ اتے ایس بحث اندر اسی تکاں دے کہ کئی ایہو جئیاں شیواں نیں جیہڑیاں دوجے دھرماں نال سانجھیاں نیں۔

جدوں ہُن اسی "اچی سچائی" آکھنے آں تے ایہ کجھ اوپرا جیہا ترجمہ لگدا اے، کیوں جے ایس شبد دا اصلی مطلب ایہ ہے کہ چار اجیہیاں گلاں نیں جنہاں نوں اوہ لوکیں جنہاں نے حقیقت دا حقیقی سواد چکھیا اے سچ مندے نیں۔ ایس دا مطلب ایہ وے کہ بھاویں ایہ پکے سچ نیں پر اکثر لوکیں ایہناں دی سدھ نئیں رکھدے۔ اوہناں نوں ایہناں دا پتہ وی نئیں۔ ایس لئی ایہ شبد "نوبل" جویں میں کہنا واں، کوئی بوہت ودیہ ترجمہ نئیں کیوں جے ایس توں قرونِ وسطیٰ دے شرفا دا جھولا پیندا اے، پر دراصل ایس دا مطلب ہے برگزیدہ ہستیاں (پوہنچے ہوۓ لوک)۔

سب توں پہلی سچائی "دکھ" اے۔ مہاتما بدھ نے دسیا کہ ساڈی جند دکھاں نال بھری ہوئی اے، حتیٰ کہ جس نوں اسی عام خوشی کہنے آں، اوس اندر وی کئی سمسیاواں نیں۔ جے تسی ایس شبد نوں تکو – تسی جاندے او کہ میں اک التھاؤ آں تے میں شبداں نوں (دھیان نال) تکنا پسند کرنا واں – جے تسی ایس شبد نوں تکو جس دا ترجمہ "دکھ" کیتا گیا ہے، سنسکرت وچ ایہ شبد ہے "دکھ"۔ 'کھ' اک وتھ اے اتے ' دہ' شبد دا پہلا حصہ اے۔ اک شبد ہے 'سکھ' جس دا مطلب ہے خوشی اتے 'دکھ' یعنی ناخوشی؛ یعنی 'دہ' دا مطلب بطور شبد دے پہلے حصے دے غیر تسلی بخش، بھیڑا، سنتاپی ہے۔ میں لفظ "بد" نئیں ورتنا چاہندا کیوں جے ایہ پرکھ والا شبد ہے، پر 'دہ' ایس ول (یعنی 'بد' ول) لگا جا رہیا اے۔ ایس دا مطلب ایہ ہے کہ ایس وتھ وچ کجھ خرابی ہے، اتے ایہ وتھ ساڈے من دی ساری وتھ ول اشارہ کردی اے، ساڈی حیاتی دی وتھ ۔ ایہ بھیڑے حال نیں۔

ایس اندر بھیڑی کیہ گل اے؟ ہلا، پہلی گل ایہ ہے کہ اسی بڑا دکھ سہنے آں: یعنی درد، غم، سوگ۔ اتے ایہ اجیہی گل اے جس نوں اسی سب سمجھنے آں تے ایس توں بچنا چاہنے آں، حتیٰ کہ جانور وی۔ ایس لئی بدھ مت دا ایہ آکھنا کہ دکھ تے غم بھیڑی شے وے کوئی اچرج گل نئیں، سانوں ایس توں باہر نکل جانا چاہیدا اے۔ دوجے پرت دا دکھ بدلی دا دکھ اکھواندا اے اتے ایس دا تعلق ساڈی عام روز مرہ دی خوشی نال ہے۔ ہلا تے ایس نال کیہ مسٔلہ اے؟ ایدا مسٔلہ ایہ ہے کہ ایہ لمے چِر تیکر نئیں رہندی۔ ایہ بدلی ہوندی رہندی اے۔ اسی جس نوں عام خوشی مننے آں جے ایہ سچی خوشی ہوندی، تے فیر جنی زیادہ سانوں ایہ خوشی ملدی، اسی اونے ہی ہور خوش ہوندے۔ جے اسی چاکلیٹ کھا کے خوش ہونے آں، تے فیر اسی جے چاکلیٹ کھاندے جائیے، تے سانوں چوکھا خوش ہونا چاہیدا اے؛ پر صاف ظاہر اے کہ انج نئیں ہوندا۔ یا جے ساڈا کوئی متر سجن گھنٹیاں تیکر ساڈے ہتھ اوپر ہتھ پھیردا جاوے، تے ساڈے ہتھ وچ پیڑ شروع ہو جاوے دی۔ یعنی ایہ بدلدی رہندی اے۔ اتے بے شک، ساڈی عام خوشی کدے وی کافی نئیں ہوندی، اسی کدے وی مطمٔن نئیں ہوندے۔ اسی ہمیش ہور چاکلیٹ منگنے آں، بھاویں شتابی تے نئیں، پر تھوڑے چِر مغروں۔

اجیہی گل سوچنا سوادی ہووے دا کہ "اسی سواد لین لئی اپنی من پسند شے کنی کُو کھائیے؟" اک بُرکی، یا تھوڑا کو چکھنا کافی ہونا چاہیدا اے، ہے نا؟ پر اسی ہور توں ہور منگنے آں۔ ایس طراں دی سمسیا اوپر قابو پانا، ساڈی عام جگتائی خوشی، ایہ بدھ مت دا کوئی اچرج مدعا نئیں۔ ایہ نرا بدھ مت دا ہی مقصد نئیں کہ ایس عام خوشی اوپر قابو پایا جاۓ اتے کوئی پائدار اُتم خوشی لبھی جاوے۔ کئی دھرم ایہ سکھاندے نیں،"ایہناں جگتائی خوشیاں تو پراں نکل جاؤ؛ کسے جنت وچ جاؤ جتھے ہمیش رہن والی خوشی ہووے۔" ایس لئی ایہ اچیچ بدھ متی شکشا نئیں، ہے نا؟

اک تیجی پرت دا دکھ وی ہے اتے ایہ اچیچ بدھ متی اے، تے ایس نوں "ہر شے اندر موجود دکھ" یا "ہر ویلے موجود سمسیا" آکھنے آں۔ ایہ ساڈی ہر واپر اندر موجود ہوندی اے؛ ایس دا تعلق ساڈے اختیاروں باہر گھڑی مڑی ہون والے پنر جنم نال ہے جو کہ ساڈی روزمرہ حیاتی اندر ہون والے ہیٹھ اوپر حال دی بنیاد ہے۔ دوجے لفظاں وچ، ایس ساڈی ہن دی جند نال گھڑی مڑی جنم لینا، ایس شریر اتے من نال جنم لینا جیہڑا ہن ساڈے کول ہے، ایہ پہلی دو سمسیاواں دی بنیاد اے۔ ایس توں اسی پنر جنم ول ٹُر پینے آں، جس اوپر اسی کل گل کراں دے، ایس لئی میں ایس دی تفصیل بیان نئیں کراں دا۔

بھارت دے ہور کئی فلسفے وی پنر جنم بارے دسدے نیں، تے ایہ کوئی نویں گل نئیں جیہڑی مہاتما بدھ نے دسی۔ پر اوس نے ایس نوں چنگی طراں سمجھیا اتے ایس دے تانے بانے دی چنگی سرت حاصل کیتی، اتے اوس ویلے دے دوجے دھرماں تے فلسفیاں نالوں وکھ ول نال سمجھایا۔ اتے اوس نے بڑی تفصیل نال پنر جنم دے تانے بانے اتے ایہ کس طراں کم کردا اے دے بارے دسیا۔ اتے ساڈے شریر تے من نوں کویں دکھ ، سوگ تے عام خوشی دے ہیٹھ اوپر نال واہ پیندا اے۔

ہن اسی دوجے سچ تک اپڑ جانے آں، دوجا اُچا سچ جو کہ، جویں میں آکھیا، میں پنرجنم دے تانے بانے دی تفصیل بیان نئیں کراں دا، پر ایس دی وجہ کیہ اے؟ جے اسی ایس دی صحیح وجہ تکیٔے تے فیر سانوں سمجھ آوے دی کہ مہاتما بدھ کیہ پیا کہندا سی۔ تے اسی اج شام پنر جنم بارے گل نئیں کراں دے، اتے نرا ایہ سمجھن دی کوشش کراں دے کہ مہاتما بدھ سادے تے سدھ ول نال کیہ بیان کر رہیا سی۔ اسی دکھ تے عام خوشی دی گل کرنے آں – ایس دی کوئی وجہ ہوندی اے، اتے مہاتما بدھ "اصلی سبباں" دی گل پیا کردا سی۔ ہو سکدا اے کہ اسی سوچیٔے کہ ایہ سانوں انعام یا سزا یا ایہو جئی ہور شیواں دے طور تے ملدے نیں پر، مہاتما بدھ نے اصلی سبب دی گل کیتی، اتے اوس نے نقصان دہ اتے فائدہ مند سبھا بارے وی گل کیتی۔

نقصان دہ سبھا دا کیہ مطلب اے؟ کیا ایہ نرا کسے نوں نقصان پوہنچانا اے؟ جدوں اسی نقصان پوہنچان دی گل کرنے آں تے ایہ ہوراں لئی وی ہو سکدا اے تے ساڈے اپنے لئی وی۔ اپنے ورتاء بارے ایہ کہنا کہ ایس توں کسے نوں نقصان پوہنچے دا یا نئیں بڑا مشکل اے۔ اسی کسے نوں چوکھے وڑے پیسے دینے آں تے ایس دے نتیجے وچ اوس نوں کوئی پیسہ چران لئی مار دیندا اے۔ اسی نئیں کہہ سکدے کہ اسی ہوراں لئی جو کرنے آں اوس دا اوہناں اوپر کیہ اثر ہووے دا۔ اسی اوہناں دا بھلا کرنا چاہنے آں، ایہ ساڈا مدعا اے، پر ایس گل دی کوئی ضمانت نئیں۔ پر اک گل پکی اے اوہ ایہ کہ کس طراں دا سبھا ساڈے لئی نقصان دہ ہووے دا۔ مہاتما بدھ دی نقصان دہ سبھا توں ایہ مراد سی۔ ایہ جیہڑا اپنے آپ لئی نقصان دہ ہووے۔

اتے اوہ ہے پریشان کرن وال جذبیاں دے اثر ہیٹھ کجھ کرنا، کہنا یا سوچنا۔ پریشان کرن والے جذبے – اوہ پریشان کردے نیں۔ اوہ ساڈی من دی شانتی اتے اپنے اوپر اختیار نوں کھوہ لیندے نیں۔ تے ایہ حوالہ اے غصے، حرص اتے موہ، ساڑا، وڈیائی، بھولپن، اتے پلیکھے ول (یعنی فیصلہ کرن جوگے نہ ہونا)۔ ایس دی ویروا لمی اے، تے جدوں ساڈی سوچ ایہناں وچ رجھی ہووے اتے اسی ایہناں دے اثر ہیٹھ بولیٔے، یا کجھ کرئیے، تے ایس توں ساڈے لئی دکھ پیدا ہووے دا۔ ہو سکدا اے کہ فوراً نہ سہی، پر لمے چِر وچ، کیوں جے ایس توں سبھا دا اک اُلار بن جاندا اے۔ اتے دوجے پاسے فائدہ مند سبھا اوہ وے جیہڑا ایہناں نقصان دہ جذبیاں ہیٹھ نہ ہووے، سغوں ہو سکدا اے کہ ایس دے پچھے ہور فائدہ مند جذبے جویں پیار، دردمندی یا صبر ہوون۔

پر، پہلی گل ایہ وے کہ جدوں اسی بھلا کم کرنے آں، اوس توں خوشی آوندی ہے۔ ٹھیک؟ ساڈا من سوکھا تے شانت ہوندا اے۔ سانوں اپنے اوپر کجھ اختیار ہوندا اے، تے ایس پاروں اسی کوئی لوَنّی گل نئیں کہندے، نہ کوئی لوَنّی حرکت کرنے آں۔ ایہ بھاویں فوراً نہ ہووے، پر لمے چِر مغروں، ایس بھلے سبھا توں سانوں جس طراں دی خوشی آوندی اے اوس مغر ساڈے وجود بارے بھولپن پایا جاوندا اے، ہوراں دے وجود بارے، سچائی بارے – کہ اسی کس طراں وجود رکھنے آں۔

ساڈی عام خوشی تے سوگ، ایہ کسے جج دی دتی ہوئی سزا یا انعام نئیں، مطلب اے کہ باہروں کسے نے ایہ نئیں کیتا۔ ایہ اک طراں طبیعات دے قانون وانگوں کم کردے نیں۔ تے ایس دا مڈھ کیہ ہے؟ ایس دا مڈھ ساڈا پلیکھا اے۔ مثلاً، مینوں اپنے بارے پلیکھا اے؛ کہ ہمیش میری ہی گل منی جاوے۔ ٹھیک اے؟ اسی سوچنے آں،" میں سب توں اہم انسان آں؛ میری گل ہمیش منی جانی چاہیدی اے اتے وڈی ہٹی اندر قطار وچ مینوں سب توں موہرے لگنا چاہیدا اے؛ مینوں پہلا ہونا چاہیدا اے،" وغیرہ۔ ایس لئی اسی ساڈے موہرے کھلوتے لوکاں تے غصہ کرنے آں؛ اسی دھکا مارنے آں۔ اسی لالچی وی آں، تسی جاندے او، ساڈا پہلا نمبر۔ ٹھیک اے؟ اسی بڑے بے صبرے آں کہ ایہ اگلا بندہ بڑی دیر پیا لاندا اے تے ساڈے دل وچ اوس بارے ڈاڈھے بھیڑے وچار پئے آوندے نیں، آوندے نیں نا؟ تے بھاویں ساڈا سبھا بھلا وی ہووے، فیر وی ایس دے ہیٹھ 'میرے' بارے بڑا پلیکھا اے۔ اسی اکثر لوکاں دی مدد ایس لئی کرنے آں تاں جے اوہ سانوں چنگا جانن۔ اسی چاہنے آں کہ اوہ ساڈے نال پیار کرن یا گھٹ توں گھٹ ساڈا شکریہ ادا کرن؛ یا اسی ایس لئی کسے دی مدد کرنے آں کہ ایس توں مینوں اپنی اہمیت دا احساس ہوندا اے۔ بوہت سارے ماں پیو اپنے نیانیاں نال انج دا ورتاء کردے نیں، اتے تہانوں پتہ اے کہ ایس طراں کسے دی مدد کرکے سانوں خوشی ہوندی اے پر ایس دے مغر کجھ اجیہی گل اے جیہڑی ایڈی چنگی نئیں۔ اتے ایس توں ملن والی خوشی – فوراً تے بھاویں نہ سہی، پر لمے چِر مغروں – ایہو جئی خوشی لما چِر نئیں رہندی۔ ایہ اشانتی وچ بدل جاوندی اے۔ ایہ سلسلہ ساری حیاتی چلدا رہندا اے اتے بودھی وچار بھوں، آون والے جِیوناں وچ وی۔

اتے جے اسی ذرا گوہ کرئیے، تے اسی ہر شے بارے پلیکھے وچ ہونے آں۔ ٹھیک؟ اسی کسے نال ایہنا موہ رکھنے آں کہ اسی اوہناں دے گُناں نوں ودھا چڑھا کے دسنے آں۔ یا جے اسی کسے نوں چنگا نئیں جاندے، تے اسی ودھا چڑھا کے اوہناں دی برائیاں کرنے آں۔ سانوں اوہناں اندر کوئی گُن نظر نئیں آوندا۔ تے اسی جنی زیادہ پرچول کرئیے، اونا زیادہ پلیکھا دسدا اے، ہر ویلے تے ہر واپر اندر۔ تے ہن اگاں ٹُردیاں، ہور ڈوہنگا پٹدیاں، ایس دا سبب ایہ دسدا اے کہ ساڈے اندر کمزوریاں نیں۔ ایس طراں دے من اتے شریر سبب ساڈے اندر کئی کمزوریاں نیں۔ جے تسی ایس بارے سوچو، جدوں اسی اکھیاں بند کر لینے آں، انج لگدا اے کہ میرے سوا ہور کوئی شے وجود نئیں رکھدی؛ تے سر وچ اک اواز آوندی چلی جاندی اے، اتے انج لگدا اے کہ ایہ "میں" واں، پر کادے اندر؟ اپنے سر دے اندر؟ اپنے اندر؟ میں اپنے اندر – ایہ بڑا عجیب لگدا اے۔ اتے اسی ایس نوں پچھاننے آں کیوں جے ایہو ہی ہر ویلے شکائت کردا اے:"میں (سب توں) اگیڑ جانا ہے؛ میں ایہ کرنا اے۔" ایہو ہی اے جیہڑا ہر ویلے چنتا کردا اے۔ اتے انج لگدا اے کہ ساڈے اندر دی ایہ "میں"، ساڈے سِر اندر اواز، میں خاص ہستی آں اتے میرا وجود باقی سبناں توں وکھ ہے، کیوں جے جدوں میں اکھیاں میٹ لواں، تے کجھ نئیں رہندا۔ نرا "میں" ہی رہ جانا واں۔

ایہ بڑا پلیکھا وے کیوں جے اسی ہوراں توں وکھ وجود نئیں رکھدے؛ تے نالے سچ پُچھو تے کوئی انسان وی کوئی خاص ہستی نئیں۔ اسی سب انسان آں۔ تسی جاندے او، میرے اندر ایہ اک تصور اے کہ قطب دکھن وچ اک لکھ پینگون برف وچ کھلوتے نیں۔ تے ایہناں وچ کیہڑا دوجیاں نالوں فرق اے؟ اوہ سب اکو جیہے نیں۔ اتے اسی وی (اکو جیہے) آں۔ ہورے پینگوناں بھوں سارے انسان اکو جیہے نیں۔ ایس سوچ دے مطابق،"میں بڑا خاص انساں آں اتے میں ہوراں سبناں توں وکھ آں،" تے ایس پاروں میری مرضی چلنی چاہیدی اے تے جے انج نہ ہووے تے میں غصہ کراں دا۔

بنیادی طور تے ساڈے من اور شریر دا تانا بانا ایس پلیکھے وچ پین لئی ساز گار ہوندا اے۔ میں تکنا پیا واں – ٹھیک اے، ایہ گل کرن دا اَوَل ول اے ، جویں میرے اندر اک "میں" وے – پر میں اپنے سِر دے موہرے ایہناں موریاں وچوں تک رہیا واں۔ میں پشاں نئیں تک سکدا۔ میں نرا اوہ ویکھ رہیا واں جو ہُن پیا دسدا اے۔ مینوں نئیں پتہ کہ ایس توں پہلاں کیہ سی۔ مینوں ایہ وی نئیں پتہ کہ مغروں کیہ آوے دا؛ ایہ بوہت حدل اے۔ ٹھیک اے؟ میں بڈھا پیا ہونا واں۔ مینوں ٹھیک سنائی نئیں دیندا۔ تسی کجھ کہندے او تے مینوں ٹھیک سنائی نئیں دیندا۔ میرا خیال اے کہ تسی کجھ ہور آکھیا سی تے میں فیر ایس پاروں غصے ہو جانا واں۔ ایہ بڑی پاگلاں والی گل اے، ہے کہ نئیں؟

تے ایس ہمیش رہن والے مسٔلے دا سبب ایہ ہے کہ اسی ایس شریر، ایس من نال گھڑی مڑی جنم پئے لینے آں جو کہ ایس پلیکھے نوں چالو رکھدا اے۔ اتے ایس پلیکھے پاروں اسی نقصان دہ ول دا سبھا رکھاں دے، یا اپنے عمومی بھلے ول دا سبھا رکھاں دے، اتے اوس توں دکھ، غم اتے عام قسم دی بدلی ہون والی خوشی پیدا پئے کراں دے۔

پر جے اسی ہور ڈوہنگی پرچول کرئیے – پر ایہ بوہت اوکھا اے، ایس لئی میں ایس اوپر گل نئیں کراں دا – ایہ ایہو ای پلیکھا اے جو اختیاروں باہر پنر جنم دا سبب اے۔ ٹھیک اے؟ ایس دی وجہ ایہ ہے کہ اسی ہور توں ہور توں ہور دی آشا کرنے آں۔ تے ایہ ہے اصلی سمسیاواں، اصلی دکھ دا اصل سبب۔ ایہ ہے ایہ پلیکھا؛ پلیکھا ایہ وے ۔۔۔ میں ایس نوں عام شبد دے طور تے پیا ورتنا واں۔ زیادہ صحیح شبد ہے "بے سرتائی"۔ بے سرتائی دا ترجمہ ہے "جہالت"۔ میں ایہ شبد "جہالت" ورتنا چنگا نئیں جاندا کیوں جے ایس دا مطلب ہے کہ اسی بیوقوف آں۔ ایہ مسٔلہ نئیں کہ اسی بیوقوف آں۔ ایہ ایس دا مطلب نئیں، سغوں "بے سرتائی" دا مطلب ہے کہ یا تے سانوں ایہ نئیں پتہ کہ ساڈا وجود کویں ہے یا ہور شیواں کویں وجود رکھدیاں نیں، ایس لئی اسی ایہناں معنیاں وچ بے سرتے آں۔ "مینوں اکا ہی نئیں پتہ" یا "میں غلط سمجھنا واں، میری سرت پُٹھی اے"؛ جویں، میں ایہ سوچنا کہ بس جگ اندر میں ہی میں آں، میں سب توں اہم انسان آں، تے ایہو ہی حقیقت دا بالکل پُٹھا پاسہ اے۔ حقیقت ایہ ہے کہ اسی ایتھے سب اکٹھے آں۔ اسی اک دوجے نال گل بات کرنے آں؛ اتے ایس دا مطلب ایہ نئیں کہ میں بیوقوف آں، سغوں ایہ کہ ایہ من تے ایہ شریر ایس طراں کرنا پسند کردے نیں۔ میں اکھیاں میٹ لینا واں تے میرے سِر وچوں ایہ اواز آوندی اے، تے ایہ ہے – اسی کیہ آکھیٔے – ساڈی بے سرتائی، ساڈا پلیکھا کوئی اچیچ شے نئیں۔

ایس پاروں اسی ایس نوں نام دے "اُچے سچ" آکھنے آں۔ تہانوں پتہ اے، جیہڑے سچائی نوں تکدے نیں اوہ ہوراں سبناں توں وکھ ول نال ایس نوں تکدے نیں، کیوں جے اسی سب ایہ سوچنے آں کہ ساڈا پلیکھا اتے ساڈے وچار سچائی بارے نیں۔ اسی ایس نوں سچ مننے آں۔ اساں کدی ایس بارے گوہ نئیں کیتا، پر ایہ انج لگدا اے۔ "ہاں جی، کیہ تسی جاندے او کہ میں سب توں اہم انسان آں۔ میری گل ہمیش منی جانی چاہیدی اے۔ سب نوں میرے نال پیار کرنا چاہیدا اے،" یا ایس دا پُٹھا پرت،"سب نوں میرے نال نفرت کرنی چاہیدی اے کیوں جے میں بھلا مانس نئیں۔" میرا مطلب ہے کہ ایہ اوہو ہی گل ہے، نرا سکے دا دوجا پاسہ۔ تے ایہ ہے اصلی سبب۔

ہُن، تیجا اچا سچ ہے ۔۔۔ میں ایس نوں "سچی روک تھام" آکھنا واں۔ ایس دا ترجمہ عام طور تے "سچی روک" کیتا جاوندا اے، پر ایہ اک وڈا شبد ہے اتے ایس دی لوڑ نئیں؛ ایس دا اکا مطلب ہے روک/روکنا۔ اتے ایس دا مطلب ہے کہ ایس پلیکھے توں جان چھڈانا، ایس نوں ڈکنا، تاں جے ایہ مڑ کے نہ آوے۔ اتے جے ساڈا پلیکھا، جو کہ اصلی سبب اے، مُک جاوے تے ساڈیاں اصلی سمسیاواں وی مُک جان دیاں: ایہ ہیٹھ اوپر اتے ایہ اختیاروں باہر پنر جنم جو ایس دا مڈھ ہے۔ اتے انج سانوں اوہ شے مل جاوے دی جس نوں "مکش" آکھدے نیں۔ تے جے تسی سنسکرت دے شبد سمجھدے او، اختیاروں باہر پنر جنم، سنسکرت وچ 'سمسار'، اتے مکش، اوہ ہے 'نروان'۔ ٹھیک۔

مہاتما بدھ دے ویلے بھارت وچ دوجے دھرم/فلسفے وی سمسار توں مکش دی گل کردے نیں۔ ایہ گل کتھ بھارت وچ عام سی۔ پر جو شے مہاتما بدھ نے تکی اوہ ایہ سی کہ ایہناں دوجے دھرماں دی پرچول اصلی سبب نوں لبھن بارے اینی ڈوہنگی نئیں سی۔ اتے (اوہناں دھرماں ہیٹھ) ہو سکدا اے کہ تہانوں ایہناں اختیاروں باہر سمسیاواں توں ساہ مل جاوے – تسی کسے ڈوہنگی نگری وچ مڑ کے جنم لوو، جس نوں تسی ان گنت یگاں توں جاندے او، جس دے اندر تہاڈا من خالی ہے – فیر وی اوہ اخیر مُک جاوے دا۔ تے ایس طراں ایہناں دوجے دھرماں ہیٹھ تہانوں نروان نئیں ملدا۔

سچی روک تھام۔ ایہ گل سمجھنا بڑا ضروری اے اتے ایس گل دا بھروسہ ہونا وی ضروری اے کہ ایس پلیکھے توں جان چھڈائی جا سکدی اے تاں جے ایہ مڑ کے کدی نہ ہووے۔ نئیں تے تسی کیوں ایس توں جان چھڈا نا چاہندے او؟ نئیں تے تسی بس چپ کر کے ایس اوکھے حال نوں قبول کر لو تے ایس نال گذارہ کرو جیہڑا کہ کئی طبیباں دا مدعا ہووے دا۔ "ایس نال گذارہ کرنا سکھو؛ یا فیر گولی کھا لو۔"

تے ایہ اصل وچ ۔۔۔ گل نوں سمجھن لئی، سانوں چوتھے اچے سچ نوں ویکھنا چاہیدا اے۔ چوتھا اچا سچ تیجے نوں سمجھن وچ مدد کردا ہے۔ چوتھا اچا سچ اے اک، ایس دا ترجمہ کردے نیں "سچی راہ،" پر راہ ایہ نئیں ۔۔۔ اسی کسے (وٹ یا سڑک) دی گل نئیں کردے جس اوپر تسی ٹُردے او۔ ایس دا ایہ مطلب نئیں۔ ایس دا مطلب ہے من دا اجیہا حال، جس نوں جے اسی اپراجن کرئیے، تے اوہ سانوں نروان ول لے جاوے۔ تے میں ایس نوں " راہ والا من" کہنا واں، پر ایس دا ہور کئی زباناں وچ ترجمہ کرنا اوکھا اے۔ گل ایہ وے کہ ایس دا اشارہ کسے راہ ول نئیں؛ ایہ اک من دی دَشا دا ذکر اے۔ ٹھیک۔

تے اسی جو وکھالا کرنے آں ایہ نرا کوڑا اے۔ اتے وکھالے دیاں کئی ون سونیاں پدھراں نیں۔ تے اسی ہر ول دا گند سُٹنے آں؛ جس دا اک ات حدل روپ بے بنیاد ڈر ہو سکدا اے: سب میرے دشمن نیں، یا اشقاق نفسی ہو سکدا اے۔ ایہ ایڈا بھیڑہ نئیں ہووے دا:"ایہ سب توں ودیہ چاکلیٹ کیک اے جو میں اج تیکر ویکھیا اے۔ جے میں ایس نوں کھاواں تے مینوں بڑی خوشی ہووے دی۔ بس میں ایہو ہی چاہنا واں۔" ٹھیک اے؟ مینوں ایس دا تجربہ ایتھے آون والی پرواز تے ہویا۔ میں وی آنا وچ کجھ چر رکنا سی؛ وی آنا – سیب دی پیسٹری، ایہ دنیا دی سب توں ودیہ پیسٹری ہووے دی۔ میں سیب دی پیسٹری منگوائی۔ ایہ دنیا دی سب توں ودیہ پیسٹری نئیں سی۔ ایس لئی ساڈی سوچ، گند کوڑا؛ ایہ سچائی نئیں۔ سیب دی پیسٹری دا وجود بے شک ہے؟ پیسٹری میرے من دی پیداوار نئیں سی، پر جس طراں میرے من نے ایس نوں تکیا کہ ایہ جگ دی اک نرالی شے وے تے مینوں ایس نوں کھا کے بڑی خوشی ہووے دی۔

تے ایسے طراں ہی، میرا وجود ہے، تہاڈا وجود ہے۔ بدھ مت ایہ نئیں کہہ رہیا کہ ساڈا کوئی وجود نئیں۔ پر اسی جس طراں دا سبھا رکھنے آں اوس دا حقیقت نال کوئی واسطہ نئیں۔ ٹھیک اے؟ کہ شیواں اک دوجے توں وکھ اپنا وجود رکھدیاں نیں – ایہ وجود دا انہونا ول اے۔ ٹھیک اے؟ شیواں دا کوئی سبب ہوندا اے، کوئی وجہ ہوندی اے۔ اوہ ہر ویلے بدلی ہوندے نیں، پر سانوں ایہ نظر نئیں آوندا؛ سانوں نرا اوہ ہی دسدا اے جیہڑا ساڈی اکھیاں سامنے ہوندا اے۔ جویں، میرے یار نے آونا سی؛ میرا یار نئیں آیا،" تے ایہ مینوں کویں لگدا اے؟ "توں بڑا بھیڑا انسان ایں، توں ہمیش میری بے عزتی کرنا ایں؛ تینوں میرے نال پیار نئیں رہیا۔" اسی غصے ہو جانے آں۔ اسی سوچنے آں اوس دی حیاتی دا ٹریفک نال کوئی واسطہ نئیں، ہو سکدا اے دفتر وچ چوکھا کم ہووے، ہو سکدا اے ۔۔۔ کسے نوں کیہ پتہ کہ کیہ ہویا ہووے دا؟ پر ایہ جو ہویا ایس دا کوئی نہ کوئی سبب سی، ایس مغر کوئی وجہ سی، ایس پاروں ایہ نا ممکن اے کہ اوہ آپوں ہی، ہر شے توں اڈ، اوہ بھیڑا انسان اے۔ پر ساڈا من ایہو ہی کہندا اے۔ اسی ایس نوں چمبڑے رہنے آں اتے چھڈدے نئیں۔ ایس توں غصہ اتے بھیڑے جذبے جنم لیندے نیں، تے اسی اوس نوں اگلی وار ملنے آں اتے فوراً ہی بھیڑا ورتاء۔ اسی اوس اوپر چیکنے آں، اسی اوس نوں صفائی پیش کرن دا موقع وی نئیں دیندے۔ اسی چیک مار کے آکھنے آں،"اوہ،" اتے ایس وچکار اسی ڈاڈھے مندے حال اتے دکھی ہونے آں، ہونے آں نا؟

تے ہر تھاں ایہو ہی گل اے۔ میرا وجود ہے، پر کسے طراں مینوں ایہ لگدا اے کہ جس طراں میں ہوراں توں وکھ، اک خاص ول نال قائم آں – ایہو ہی (میرا) پورا روپ اے۔ ایہ نری گند بلا وے۔ ایس اندر کوئی وی حقیقت نئیں۔ اوس حقیقت دی غیر موجودگی جس ول ایس دا اشارہ اے، اوس غیر موجودگی نوں بدھ مت وچ اسی خالی پن آکھنے آں۔ سنسکرت دا ایس لئی شبد صفر وانگوں اے؛ ایس دا مطلب ایہ نئیں کہ کوئی بکسا اے اتے اوہ خالی اے، ایہو جیہا شبد بیوقوفی اے۔ ایس دا مطلب ہے "کجھ نئیں": ایس دا مطلب کوئی حقیقی شے نئیں۔ کجھ وی حقیقی نئیں، صفر، ایس دا اشارہ کسے وی حقیقی شے ول نئیں۔ تہانوں پتہ اے کہ میں اپنے سنگی نوں ایس طراں پیش کر سکنا واں کہ اوہ چٹے گھوڑے تے سوار کوئی شہزادہ یا شہزادی اے، اتے پریاں دے قصے والا ودیہ توں ودیہ انسان اے۔ ایہ انہونی گل اے۔ ایہو جیہا کوئی انسان نئیں، پر اسی ہمیش لبھدے رہنے آں۔ ٹھیک اے؟ اسی ہر ویلے شہزادے یا شہزادی نوں لبھدے پھرنے آں اتے کسے انسان نوں اسی اوہ سمجھ لینے آں، تے فیر جدوں اوہ اوس (معیار) اوپر پورے نئیں اتردے تے اسی بڑے نراش ہونے آں تے فیر اسی کسے ہور نوں لبھن ٹُر پینے آں۔ ٹھیک اے؟ تے ایہ وجود دا اک انہونا ول ہے۔ ایس دا کیہ مطلب اے؟ صفر، کجھ نئیں؛ ایہ ہے خالی پن، غیر حاضر۔

تے من دی سچی راہ، سچی سرت ایس گل نوں سمجھنا اے کہ ایہ سب گند بلا اے۔ جس شے ول ایس دا اشارہ اے اجیہی کوئی حقیقی شے نئیں۔ جے ہن اسی دکھ دے اصلی سبب نوں تکیٔے، تے اصل سبب ایس گل نوں مننا اے کہ ایہ سچ مچ کوئی سچی گل اے۔ سچی راہ ایہ وے کہ ایس دا اشارہ کسے وی سچی گل ول نئیں۔ ایہ اک دوجے نال نکھیڑ رکھدے نیں۔ میں فیر ایہو گل کہنا واں۔ پلیکھا ایس گل دا اے کہ ایس دا اشارہ کسے حقیقت ول اے۔ صحیح سُرت ایہ وے کہ اجیہی کوئی شے نئیں۔ ایس دا اشارہ کسے شے ول وی نئیں۔ ایس دا سادہ بیان ایہ ہے کہ، ہے یا نئیں ہے، یا زور نال، ہے، اتے اجیہی کوئی شے نئیں۔ ایہ دونویں اک دوجے توں وکھ نیں۔ ایہ یا ہاں اے یا نہ؛ تسی دونویں اکٹھے نئیں لے سکدے۔

ہن تسی ایس نوں تکو اتے ایس دی پرچول کرو۔ دونواں وچوں کیہڑا تگڑا اے، "ہاں" یا "نہ"؟ جے میں منطق دے حساب نال تکاں تے فیر جواب صاف اے "نہ"۔ "ہاں" دلیل تے پورا نئیں اتردا۔ جدوں میں اکھیاں بند کر لینا واں تے کیا سب لوکاں دا وجود مُک جاوندا اے؟ نئیں، بے شک نئیں۔ کیا اے صحیح اے کہ ہمیش میری ہی گل منی جاوے، کیا میں ہی دنیا وچ سب توں اہم انسان آں؟ نہ، ایہ گل بڑی فضول اے۔ تے اسی جنی زیادہ پرچول کرئیے، سائنس دے حساب نال وی، کیا میرے اندر اک نکا جیہا "میں" وے جیہڑا بول رہیا وے؟ کتھے؟ جے تسی دماغ دی پرچول کرو، تے فیصلہ کتھے ہوندا اے؟ کیہ پیا ہوندا اے؟ میرے اندر کوئی "میں" نام دی ٹھوس شے نئیں۔ بے شک میں کم کار کرنا واں، میں بولنا واں۔ اسی ایس توں منکر نئیں، پر جس گل توں اسی انکار کر رہے آں اوہ ہے اک من پسند خیال جویں کوئی کارٹون، کہ جویں میرے سِر وچ کوئی نکی جیہی شے بیٹھی ہوئی اے، اوہ "میں" "میں" "میں" اتے "میری گل منی جانی چاہیدی اے۔" تے ایہ پرت جس وچ ایہ تصور اے کہ اجیہی کوئی شے نئیں منطق، دلیل اتے پرچول ایس دے حق وچ نیں؛ تے دوجے پاسے، تسی جاندے او، ایس پلیکھے دا کسے حقیقت نال واسطہ اے، ایس نوں کسے دلیل نال ثابت نئیں کیتا جا سکدا۔

ایس توں علاوہ، ایس سوچ دا کہ میں اجیہا انہونا وجود رکھنا واں کیہ نتیجہ ہوندا اے؟ میں اپنے آپ نوں کنٹک تے دکھی بنا لینا واں۔ دوجی پرت دی سوچ دا کیہ نتیجہ ہوندا اے، اجیہی کوئی شے نئیں؟ میں ایہناں سب سمسیاواں توں مکتی پا لینا واں۔ نالے جدوں میں ایہ سوچنا واں کہ "اجیہی کوئی شے نئیں، ایہ سب بکواس اے" تے میں اوسے ویلے ایہ وچار نئیں رکھ سکدا کہ ایہ حقیقت وی اے۔ ایس طراں صحیح سدھ غلط سدھ دی تھاں لے لیندی اے۔ اتے جے اسی ہر ویلے صحیح سوچ نوں دھیان وچ رکھیٔے، تے فیر اوہ پلیکھا، اوہ غلط سوچ کدے وی مڑ کے نئیں آوے دی۔

تے مہاتما بدھ نے جس شکشا توں فائدہ چکیا اوہ نری بدھ مت وچ ہی نئیں۔ ایہ تہانوں بھارت دے ہور دھرماں اندر وی ملدی اے کہ کویں پوری توجہ دتی جاوے، ایس طراں دیاں شیواں، اتے کئی ول ورت کے، جس نوں "مراقبہ" آکھدے نیں اوس راہیں اسی اپنے آپ نوں ایس صحیح سرت دی پچھان کرائیے۔ فیر اسی دکھ دے اصلی سبب نوں سچ مچ روک سکاں دے، تے ایس طراں دکھ دی پکی روک تھام ہووے دی۔

تے اوہ کیہڑی شے وے جو ساڈے من نوں ہر ویلے ایس اوپر قائم رکھے دی اتے ایہناں بھیڑیاں عادتاں توں بچاۓ دی، اوہ اکساوٹ۔ اکساوٹ ساڈے من نوں اوہ شکتی دیندی اے جس دی ایس اوکھے کم نوں کرن دی لوڑ اے۔ تے ایتھے پیار، درد مندی وغیرہ کم آوندیاں نیں۔ تے چونکہ اسی سب آپس وچ جُڑے ہوۓ آں، تے ایس لئی، تسی جاندے او، کہ جویں میں خوشی چاہنا واں ایس طراں ہر کوئی خوشی چاہندا اے۔ اتے اسی سب برابر آں اتے اک دوجے نال جُڑے ہوۓ آں۔ تے جے میں واقعی ہوراں دی مدد کرنا چاہنا واں، تے فیر مینوں ایس پلیکھے توں جان چھڈانی ہووے دی۔ تے ایہ ہے چار اچے سچاں دا مڈھلا بیان۔ اتے جے اسی ایس گل بارے کجھ ہور ڈوہنگا گیان حاصل کرنا چاہنے آں، تے فیر سانوں کرم اتے پنر جنم بارے کجھ ہور جانکاری لوڑی دی اے اتے ایس بارے کل گل کراں دے۔

ہلا، تے تہاڈے سوال کیہ نیں۔ ہاں۔

رلت کار: (سنائی نئیں دتا)

الیکس: میں مڑ آکھنا واں۔ جے میں ٹھیک سمجھیا واں تسی ایہ پئے پچھدے او،"کیوں جے سانوں ایہ نئیں پتہ کہ ساڈے فعل دا دوجیاں اوپر کیہ اثر ہووے دا، کیا کجھ کرنا غیر ذمے واری دی نشانی اے کیونکہ اسی نئیں جاندے کہ کیہ ہون والا اے؟" اوہ کہہ رہی اے کہ ذمہ واری دے حساب نال، ایس دا مطلب ایہ وے کہ سانوں پہلاں توں پتہ ہونا چاہیدا اے کہ کیہ ہون والا اے تاں جے میں اوس دی ذمہ واری قبول کراں؛ یا دوجی طراں، سانوں چونکہ نئیں پتہ ایس لئی (کجھ کرنا) غیر ذمہ واری دی گل اے، جویں ہر اوس نوں بندوق ویچنا جس کول بندوق خریدن لئی پیسے نیں، سانوں نئیں پتہ کہ اوہ شخص ایس بندوق نوں کویں استعمال کرے دا تے ایس لئی کیا ہر اوس نوں بندوق ویچنا جس کول بندوق خریدن لئی پیسے نیں غیر ذمہ واری دی گل نئیں؟ میرے خیال وچ ایتھے سانوں اپنی عقل استعمال کرنی چاہیدی اے۔

میں کسے ہتھ بندوق ویچن دی پُٹھی مثال دے سکنا واں۔ کسے دی پڑھائی دا خرچہ چکن بارے کیہ خیال اے؟ مثال دے طور تے، مطلب اے کئی دیساں اندر، مینوں ایتھے رومانیہ بارے تے نئیں پتہ، پر کئی دیساں وچ یونیورسٹی دی پڑھائی بڑی مہنگی اے، تے فرض کرو میں کسے دے خرچے دی ذمہ واری لینا واں، اوس نوں یونیورسٹی وچ پڑھن لئی پیسے دینا واں۔ مینوں نئیں پتہ کہ اوہ یونیورسٹی وچ پڑھائی وچ کیہ کرن دے۔ اوہ ہو سکدا اے کہ عیاشی کرے، لوکاں نوں دھوکہ دیوے اتے ڈاڈھے بھیڑے کم کرے یا ہو سکدا اے بڑے چنگے کم کرے۔ مینوں نئیں پتہ۔ ایس لئی سانوں عقل استعمال کرنی چاہیدی اے کہ یعنی کسے دی پڑھائی وچ مدد کرنا شائد اوس لئی چنگا ہی ہووے دا۔

کسے ہتھ بندوق ویچن بارے میں کجھ نئیں کہ سکدا ۔۔۔ اوہ اوس نوں جانگلیاں دے دھاڑے توں بچن لئی وی ورت سکدے نیں، پر ایہ ہے بوہت خطرناک۔ تے ایتھے تسی اپنی عقل استعمال کردے او اتے تہاڈی نیت صاف اے۔ پر جتھے تیکر ذمہ واری دا معاملہ اے، میرا خیال اے کہ سانوں ایس غرور اتے جرم دے تانے بانے توں بچنا چاہیدا اے۔ میں اپنی نیت دا ذمہ وار آں اتے کیہ اودے وچ کوئی بھیڑاجذبہ سی: کیا میری نیت چنگی سی، کیا میری نیت خراب سی۔ ایس دا میں ذمہ وار آں اتے ایس دا نتیجہ بھگتاں دا، پر میرا ایس اوپر کوئی اختیار نئیں۔ ایہ ناممکن اے؛ ایہ وجود دا انہونا ول اے کہ مینوں ہونی اوپر اختیار ہووے۔ تسی کسے دی مدد کرو اتے اوہ بری طراں ناکام ہو جاون۔ ایس وچ میرا کوئی قصور نئیں۔ میری نیت چنگی سی؛ میں اوس دی مدد کیتی۔ اوہ اپنے سبباں توں ناکام ہوۓ، ہور کئی گلاں توں، وغیرہ وغیرہ؛ اتے جے اوہناں نوں کامیابی ہوئی، اتے اوس دے وی ہور کئی سبب نیں، نرا میں ہی نئیں۔ تے ایتھے اساں سبباں دا تانا بانا لایا۔ اسی کوئی شرط لائی، پر ایہو ہی انہونی گل اے: ایہ اک شے، اک سبب کوئی نتیجہ پیدا کردا اے۔ ایہ نئیں ہو سکدا۔ نتیجیاں مغر کئی سبب تے حال ہوندے نیں، نرا اک سبب نئیں۔ ٹھیک اے؟ اتے تسی کامیابی اتے ناکامی دے حساب نال سوچو۔ بے شک ایس دا جوڑ معیشت نال اے؛ سماج نال اے؛ لکھاں شیواں نال اے، نرا ایہو ہی نئیں کہ میں ایس شخص دی کالج پڑھن وچ مدد کیتی۔ تے ایہ ایس گل دی اک مثال ہے کہ کس طراں بودھی سوچ اتے پرچول سانوں ایس سمسیا توں کڈ سکدی اے اتے پاپ دے مسٔلے توں بچا سکدی اے جیہڑی کہ من دی اک ڈاڈھی بھیڑی دَشا اے۔

جی؟

رلت کار: (سنائی نئیں دتا)

الیکس: اچھا میں ریکارڈ کرن لئی مڑ کے آکھنا واں۔ اوہ کہندا اے کہ جے اسی ایس گل نوں سمجھیٔے کہ سوچن دا ایہ ول کہ میں خاص انسان آں، میرا وجود باقی سبناں توں وکھ اے، وغیرہ تے ایس دا کسے حقیقت نال کوئی واسطہ نئیں، تے کیا ایس نال میری بطور اک انسان دے اتے میں جو کم کرنے نیں اوہناں نوں کرن دی صلاحیت گھٹ نئیں جاوے دی؟ تے دوجے پرت دی سوچ ایہ وے "میرا وجود (ہوراں توں) وکھ اے" – ایس توں اسی ایہ سوچ کے جان چھڈانے آں کہ کوئی وی ہوراں توں وکھ قائم نئیں رہ سکدا – ایس لئی "میرا ہوراں توں وکھ کوئی وجود نئیں" دا دوجا پرت اے "میرا وجود ہوراں دے سر اوپر قائم اے۔" اتے ایہ وچار جس بارے اسی بدھ مت اندر گل کرنے آں ایس گل توں منکر نئیں کہ اک "میں" موجود اے۔ بے شک اک "میں" واں تے اک "تسی" او، پر ساڈی اک چوکھی حقیقت پسند سدھ بدھ اے۔

تے فیر حقیقت کیہ شے وے؟ میری بھلائی ہوراں سبناں دی بھلائی نال جُڑی ہوئی اے۔ جگتائی گرمائی، گندگی بارے سوچو؛ ایہ نری میری یا تہاڈی سمسیا نئیں، ایہ سب دی سمسیا ہے۔ بے شک روز مرہ دی پدھر تے اسی اپنے ٹبر لئی ان پانی وغیرہ دا بندوبست کرنے آں، پر ایس لئی سانوں ہوراں تے بھروسہ کرنا پیندا اے۔ اناج کون بیجدا اے؟ سڑکاں کون بناندا اے؟ دکاناں کون پاندا اے؟ ہر شے ہوراں لوکاں دے کرن نال ہوندی اے۔ ایس لئی ایہ سرت سانوں چوکھا حقیقت پسند بناندی اے، سغوں کم کرن وچ ہور چنگا بناندی اے کیوں جے اسی سبناں لئی سوچنے آں، نرا اپنے لئی ہی نئیں۔

رلت کار: اک نظریہ ایہ ہے کہ اسی سارے اک رسی نال آپس وچ جُڑے ہوۓ آں یا انج دی کوئی شے ۔۔۔ (سنائی نئیں دتا)

الیکس: اچھا تے اک نظریہ ایہ مندا اے کہ اسی سارے آپس وچ جُڑے ہوۓ آں، کسے رسی نال جس نوں اسی ویکھ نئیں سکدے۔ تے سوال ایہ وے کہ "میں کس طراں ایس گل نوں سمجھاں کہ اسی کویں جُڑے ہوۓ آں؟"

اسی پورے جگ نوں شکتی دا اک مسلسل میدان تصور کر سکنے آں۔ اسی نری سائنس اتے طبیعات دی گل کرنے آں، ایتھے کوئی موریاں دا ذکر نئیں ۔۔۔ کالیاں موریاں پر اوس بارے ایس ویلے گل نئیں کراں دے۔ پہلی گل ایہ ہے کہ بدھ مت ایہ نئیں کہندا کہ اسی سب اکو ہی آں، کہ اسی ایس مہان جگتائی تانے بانے دا حصہ واں۔ ٹھیک اے؟ کیوں جے ایس طراں ہر کسے دے اپنے اپنے کرماں دی ذمہ واری متھنا بڑا اوکھا ہو جاوندا اے۔ ٹھیک اے؟ جے اسی سب اکو ہی آں تے ایس لئی میں جو چاہواں تیرے نال کراں، کیوں جے اسی سب اکو آں۔"

تے ایہ حقیقت کہ اسی سب اکو جیہے شکتی دے میدان وچ سانجھ رکھنے آں، اسی اوس وچ رلت کار آں، تے ایہ مادی پدھر تے ایس نوں تکن دا اک ول اے۔ پر بدھ مت ایس نوں بطور علت معلول، سبب اتے حال دے ناطے وانگوں تکدا اے۔ میں جگتائی گرمائی دی مثال دیاں دا۔ تسی جاندے او، تے سارے جگ دے باسیاں نے کاربن ڈائی آکسائڈ تے ہور شیواں ہوا وچ چھڈن وچ کیہ کردار ادا کیتا اے، جس دا بے شک، میرے اوپر اثر ہے؛ تے میں کیہ کجھ کرنا واں جس دا ہوراں اوپر اثر ہووے دا۔ پر سانوں ایس سبب- نتیجے دے ناطے نوں نرا مادی پدھر تیکر ہی ویکھن دی لوڑ نئیں۔ میرا مطلب اے کہ ایس توں سبب تے نتیجے دے ناطے دی بڑی اگواڑی پرچول نکلدی اے اتے سبب تے نتیجے آپس وچ کویں جُڑے ہوۓ نیں۔ کیہ ایہ دو گینداں وچکار اک سوٹی وانگوں اے اتے تسی جاندے او کہ اک گیند سبب اے اتے دوجا نتیجہ؟ بدھ مت وچ اسی آکھنے آں "نئیں۔" تے ساڈا ہوراں نال ناطہ، اسی کیہ آکھیٔے، نرا مادی اتے شکتی دی پدھر اوپر ہی نئیں، سغوں سبب- نتیجے دی پدھر اوپر وی ہے، کیوں جے اج جو اسی محسوس کرنے آں ایہ اوس دا نتیجہ اے جو سب لوکاں نے پشلے یگاں وچ کیتا اے، اودوں توں لے کے جدوں دا ایس دھرتی اوپر حیاتی نے جنم لیا۔

رلت کار: (سنائی نئیں دتا)

الیکس: میں دوبارہ بولنا واں۔ جو تسی کہہ رہے او ایس دے دو پکھ لگدے نیں۔ اک ایہ کہ تساں ایہ کتاب پڑھی جس دا نام اے 'اندرلا بدھا جگانا'؛ ایس توں ایہ پتہ لگدا سی کہ بودھی مراقبے دا مطلب ہے اپنے اندر ڈوہنگی چاہتی مارنا، اندر ول بوہتا تکنا، باہر ول گھٹ۔

ہاں، بے شک بودھی عبادت دا اک وڈا حصہ اپنے اندرلے پلیکھے دی پرچول اے، پریشان کرن والے جذبیاں دی جانچ کرنا، اوہ کتھوں آوندے نیں، تے پلیکھا کس گل دا اے۔ ایہ گل اوس دے اندر ضرور ہے؛ پر جدوں اک واری سانوں اپنی اتے ایس گل دی سرت لگ جاوے کہ میں اپنے پلیکھے راہیں کویں اپنے لئی مصیبتاں پیا پیدا کرنا واں، تے فیر سانوں ایس گل دی سدھ وی لگ جاوندی اے کہ ہور لوکیں کویں اپنے اپنے پلیکھے توں اپنے لئی مصیبتاں پئے پیدا کردے نیں۔ تے جے اوہ بھیڑا سبھا رکھن، جے اوہ میرے نال غصہ کرن یا ہور جو وی، تے ایس توں اسی اجیہی سوچ توں بچ رہنے آں،"اوہ، ایہ بھیڑا شخص اے۔" اسی جاننے آں کہ ایہ پلیکھے دا ماریا ہویا اے تے ایس لئی درد مندی دا حقدار اے۔

میں ایہ کتاب نئیں پڑھی، پر "اندرلا بدھا" توں عام طور تے مراد اے جس نوں اسی آکھنے آں"بدھا- فطرت"۔ اتے بدھا- فطرت دا مطلب ہے کہ ساڈے سبناں دے اندر بطور ساڈے من دی فطرت دے او گن موجود نیں جو سانوں مہاتما بدھ بنن وچ سہائت نیں۔ پر ایہ نری صلاحیت نئیں؛ مہاتما بدھ بنن دی صلاحیت ایس دا انگ اے۔ ایہ ایس دا انگ اے، ساڈے اندر صلاحیت موجود اے۔ میرا مطلب اے کہ دل ساریاں نال اکو جیہا موہ لاون دی صلاحیت رکھدا اے۔ ساڈے اندر ایہ صلاحیت ہے، پر ذرا ڈوہنگی پدھر تے، ایس دا اشارہ سچائیاں ول اے۔ سچ ایہ وے کہ من اوپر پلیکھے دا فطری طور تے کلنک نئیں لگا ہویا۔

ہن ایس معاملے وچ ۔۔۔ تہاڈا دوجا سوال خدا بارے ہے ۔۔۔ ٹھیک، ایس بارے بڑا کجھ آکھیا جا سکدا اے۔ خدا کئی قسماں دے نیں، یونانی خدا، ہندو خدا، پچھمی خدا، وغیرہ۔ کیا بدھ مت ایہو جئیاں ہستیاں وچ ایمان رکھدا اے؟ ہاں۔ ٹھیک اے، بدھ مت دا کہنا اے کہ حیاتی دیاں کئی قسماں نیں، اکا اوہ ہی نئیں جنہاں نوں اسی تک سکنے آں۔ پر تہاڈا بے شک ایہ سوال نئیں۔ جے اسی خدا بارے انج سوچیٔے جویں "ابراہیمی دھرماں" اندر تصور اے، یہودی، عیسائی اتے اسلام دھرماں اندر، تے فیر بدھ مت کرتار دی نفی کردا اے۔ ویسے بدھ مت خدا دیاں ساریاں صفتاں نوں کسے نہ کسے شکل وچ مندا اے۔ کیا جگ وچ نظم و ضبط ہے؟ ہاں۔ کیا جگ وچ پیار ہے؟ ہاں۔ کیا ایہو جیہیاں اُچیاں ہستیاں ہین جو درد مندی نال جگ دی بھلائی چاہندیاں نیں؟ ہاں؛ اوہناں نوں بھاویں خدا نہ آکھیٔے پر اوہ موجود نیں۔ کیا ایس نوں شبداں، ناماں، خیالاں توں پرے منیا جا سکدا اے؟ ہاں۔ پر ایہ سب من کے، ایہ سارے گن، تے ہن جے ایس وچ اک کرتار وی رلاؤ جیہڑا کہ اپنی کرت توں وکھ وجود دا مالک اے؟ ایس دی منطق دے حساب نال کوئی دلیل نئیں بندی۔

بدھ مت دی سوچ بھوں (ایس دا) کوئی شروع نئیں۔ ٹھیک اے؟ بِگ بَینگ (وڈی ٹھاہ) نرا اک جگ لئی سی، جتھے اسی وسنے آں، تے ایہو جئے ہور کئی بگ بینگ نیں تے ایس لئی کوئی پکی شروعات نئیں۔ ٹھیک اے؟ دوجے لفظاں وچ جے ہر شے علت- معلول دی طابع ہے تے فیر اوس توں پہلاں ہور کوئی شے کویں ہو سکدی اے۔ ہن (ایہ ویکھیٔے) کہ کجھ نئیں توں کجھ کویں ہویا؟ کجھ نئیں توں کجھ شروع نئیں ہو سکدا۔ میرا مطلب اے جے تسی علت- معلول دے ناطے وچ بَجھے ہوئے او، تے فیر تسی ایس توں وکھ نئیں او۔ اتے، عقلی تانا بانا، دوجے لفظاں وچ، جگ وچ نظم و ضبط ہے ایس لئی کسے نے ضرور ایس نوں بنایا ہووے دا، پر کیوں؟ ایہ کوئی دلیل نئیں کہ کیوں جے ایس وچ نظم و ضبط اے تے فیر ضرور ہی کسے نے ایس نوں بنایا ہووے دا۔ جگ وچ نظم و ضبط ہے کیوں جے ہر شے صحیح کم کردی اے۔ جے ایہ ٹھیک کم نہ کردی تے فیر جگ وچ نظم و ضبط نئیں سی ہونا۔ تے ایس لئی تہانوں کسے باہرلی ہستی دی لوڑ کیوں اے جیہڑی ایس دا سربندھ کرے اتے فیصلہ کرے کہ ایس دا روپ کیہ ہووے دا؟ بدھ مت دا ایہ کہنا اے کہ اک اچیچ صفت، کرت، دا کوئی وجود نئیں۔ تسی بھاویں ایس نوں "خدا" آکھو، یا تسی ایس نوں باقی سب صفتاں لئی ورتو، ایس نال کوئی فرق نئیں پیندا۔

رلت کار: (سنائی نئیں دتا)

الیکس: ہلا، میں ریکارڈ کرن لئی تہاڈی گل دا خلاصہ بیان کرنا واں۔ تسی آکھیا کہ تہانوں بڑی بپتا پئی اے، چوکھی چنتا: تہاڈے آلے دوالے لوکیں وی پریشان نیں۔ تسی سب فکراں اپنے اوپر لے لیندے او تے تسی مراقبے راہیں ایہناں نال نبڑدے او، تے جدوں ذرا ٹھنڈ پے جاوندی اے، تے فیر تسی مڑ اپنے کم کار ول ٹُر جاوندے او اتے تہاڈی شکتی مڑ آوندی اے۔ "میرا ایس بارے کیہ وچار اے؟"

بدھ مت اندر کئی طریقے ورتے جاوندے نیں۔ جو تسی بیان کیتا ہے ایہ ایس نال نبڑن دا عارضی طریقہ اے؛ ڈنگ ٹپاؤ، ایس توں شانت ہون وچ سہائتا ملدی اے اتے ایس طراں تہانوں شکتی ملدی ہے تاں جے تسی مڑ اپنے کم لگ جاؤ، پر ایس نال مسٔلہ حل نئیں ہوندا۔ بدھ مت اندر اجیہیاں عبادتاں نیں جنہاں وچ تسی ہوراں دے دکھ درد اتے سمسیاواں اپنے اوپر سہندے او تے بدلے وچ پیار دیندے او۔ تسی ایس دا تبتی نام 'ٹونگلن' سنیا ہووے دا۔ ایہ اک ڈاڈھی اگواڑی عبادت اے۔ تسی ایس دا ناٹک رچا سکدے او، پر ایس نوں سچ مچ کرنا بڑا اوکھا اے؛ حقیقت وچ انج کرنا کہ میں تہاڈا دکھ قبول کر لواں اتے تہاڈا درد محسوس کراں۔

ہن فرض کرو کہ جے لوکاں دا مسٔلہ ایہ وے کہ اوہ نرے بیوقوف نیں تے میں سبناں دی بیوقوفی اپنے اوپر لے لواں، کیا ایس دا مطلب ہے کہ میں پورا بیوقوف بن کے بیٹھ جاواں؟ میں بیوقوف آں؟ نئیں؛ اسی جو پئے کرنے آں ۔۔۔ تہانوں پتہ اے، کیوں جے تسی ایویں ہی لوکاں دیاں مصیبتاں اپنے گل نئیں پا سکدے۔ میرا مطلب اے کہ جے ایس طراں ہوندا، تے فیر مہاتما بدھ نے ایہ کم کرنا سی تے فیر کسے نوں کوئی سمسیا کوئی دکھ نئیں سی ہونا۔ اسی ایہ کر رہے آں کہ ہوراں دی مصیبتاں نوں جھلن دا حوصلہ پیدا کر رہے آں انج جویں کہ ایہ ساڈیاں اپنیاں مصیبتاں نیں۔ ایس طراں اسی مسٔلے نال نبڑنے آں؛ اسی ایہ مثال ورتنے آں "ہرمسٔلہ اصل وچ جگتائی مسٔلہ اے۔" کسے شخص دا مسٔلہ اوس دا اپنا اچرج مسٔلہ نئیں؛ میرا مطلب اے حالات، جیہو جئے ۔۔۔ ایہ انج ہو سکدا اے، کہ اوہناں نوں کسے سنگت اندر مسٔلہ اے؛ ہر انسان نوں سنگتاں اندر مسٔلے ہوندے نیں۔ اوہناں نوں اپنے بچیاں نال کوئی مسٔلہ ہو سکدا اے۔ اوہناں نوں اپنے کم تے مسٔلہ ہو سکدا اے؛ ہر کسے نال انج ہوندا اے۔ ایتھے اچیچ شیواں دا کوئی فرق نئیں پیندا؛ پیسے دھیلے دے مسٔلے – ہر کسے نوں ایہناں نال واہ پیندا اے۔ تے اسی مسٔلے نوں اپنا لینے آں۔ جس دا مطلب ایہ ہے کہ ہن میں ایس نال نبڑاں دا۔

چلو تسی کہندے او کہ اسی اجوکی جگتائی کساد بازاری دی گل کرنے آں۔ جے فرض کرو تہاڈے کول دنیا دی ساری سرکاراں دا سارا پیسہ وی ہووے، تے فیر وی تسی ایس نوں ایس طراں مادی پدھر تے نئیں حل کر سکدے۔ ایس لئی ایس نوں کئی پکھاں نوں دھیان وچ رکھ کے حل کرو۔ تہاڈے من دی اک پدھر ہے، اک جذباتی پدھر ہے؛ کہ اپنی نوکری کھس جان اتے مالی مصیبت دی جذباتی دَشا نال کویں نبڑیا جاوے۔ ایہ اک پدھر ہے؛ ایس گل نال نبڑنا "میری نوکری جاندی رہی تے میں اپنا بال بچہ کویں پالاں دا"؛ اتے دوجی پدھر اے "اوہ کیہو جئی سوچ اے جس نے ایہ مصیبت پیدا کیتی، مثلاً حرص وغیرہ؟"

تے تسی مسٔلے نال نبڑدے او۔ تسی ایس نوں، سمجھ لو کہ گھُلن دیندے او، گھُلنا یعنی تسی جاندے او کہ ایہ کوئی ٹھوس جن بھوت نئیں۔ ٹھیک اے؟ تے ایس دی پرچول کرو۔ اتے، اک پاسے، تسی تکدے او کہ ایہ کس طراں تے کیوں اوپر آیا، تسی جاندے او، حرص نوں گھٹ ہوندیاں تکو اتے ایہ تصور کرو کہ ایہ سبناں تیکر اپڑ جاوے۔ سادے ول نال (ایہ گل انج اے)، ایہ سمسیا حرص توں پیدا ہوئی؛ تے تسی ٹھوس مسٔلے دی پرچول کردے او:"اوہ، ایہ ڈاڈھا ڈراؤنا اے" تے ایہ تہانوں کھا جاوندا اے اتے تسی ایس نال نبڑ نئیں سکدے۔ تے فیر تسی ویکھ رہے او کہ ایہ حرص توں پیدا ہویا، ایہ ایس توں آیا، تے آون والے سمے وچ ایس توں بچن دا ول ایہ ہے کہ لوک اپنے چار چوپھیرے دا دھیان کرن، اپنی حیثیت توں ودھ خرچ نہ کرن، لالچ نہ کرن کہ ہور، ہور اتے ہور پیسہ کمایا جاوے۔

ساڈ ی سوچ وچ، اسی ایس نوں اک ٹھوس شے بنا لینے آں؛ ایہ ڈراؤنی سمسیا۔ فیر تسی نراش ہو جاوندے او۔ ایس طراں کوئی شے وجود نئیں رکھدی۔ ایہ سبباں تے دَشاواں توں اپراجن ہوئی؛ جے اسی حال بدل دیویٔے، ایہ وی بدل جاوے دی۔ اتے فیر اسی، تہانوں پتہ اے، لوکاں دیاں آساں نال نبڑنے آں، ماڑے حال وغیرہ۔ تسی ایس نال کویں نبڑو دے؟ لوکیں اپنا سب مال اسباب اک تھاں اکٹھا کرن۔ میرا مطلب اے، تسی ایس طراں سوچدے او کہ لوکاں لئی ایس نال نبڑن واسطے سب توں ودیہ کیہڑا جذباتی ول ہووے دا۔ ایس طراں۔

چلو خیر، ہن دیر پئی ہوندی اے، ایس نوں ایتھے مُکانے آں اتے مُکان دا ول ایہ وے کہ اک "دعا" منگیٔے۔ اسی سوچنے آں کہ ایس توں جو وی سرت اتے چنگی شکتی سانوں ملی اے، ایہ ڈوہنگی توں ڈوہنگی ہوندی جاوے تے ایہ اپڑن دا سبب بنے ۔۔۔ اسی سب اک مہاتما بدھ دی پدھر اوپر جا اپڑیٔے تاں جے اسی ہر کسے دی مدد کر سکیٔے۔