Берзиний архив

Доктор Александер Берзиний Бурханы шашны сургаалын архив

Энэ хуудасны Текст Хувилбар руу шилжих. Гол ачаалах холбоос руу очих.

Нүүр хуудас > Түүх, соёлын болон харьцуулсан судалгаанууд > Бурханы шашны түүх, бөөгийн ёс > Төвдийн Бурханы шашны таван уламжлал болон Бөөгийн шашны товч түүх

Төвдийн Бурханы шашны таван уламжлал болон Бөөгийн шашны товч түүх

Александер Берзин
Берлин хот, Герман улс, 2000 оны 1 дугаар сарын 10

Өнөө орой намайг Төвдийн Бурханы шашны таван уламжлал болон Бөөгийн шашны талаар яриач гэж хүссэн юм. Бурханы шашны Няма, Гаржүд, Сажа, Гэлүг гэсэн дөрвөн уламжлал дээр Бурханы шашны өмнө байсан Төвдийн уламжлал болох Бөөгийн шашныг нэмээд таван уламжлал болж байгаа юм. Эдгээр нэрнүүдийн ард “па” гэсэн залгавар үг их сонсогддог. Энэ нь тухайн шашныг дагаж буй хүнийг илэрхийлдэг үг. Жишээлбэл Гэлүг па гэхээр Гэлүг уламжлалыг дагадаг хүнийг хэлнэ.

Соронзонгомбо хаан Бурханы шашныг авчирсан нь

Түүхэн талаас нь судлахын тулд бидэнд бүр МЭ-ний 7-р зууныг авч үзэх шаардлагатай болж байна. Тухайн зууны эхэнд Төвдийн төв хэсгээс гаралтай Соронзонгомбо гэгч хаан Төвдийн баруун жигүүрийн хаант улс болох Жангжунг улсыг эзлэн авснаар анхны нэгдсэн Төвдийн Эзэнт гүрнийг байгуулав. Тэр цаг үеийн уламжлалаар Эзэнт гүрнээ нэгдмэл байлгахын тулд хаан хөрш гүрнүүдийн гүнж нарын дундаас эхнэр авдаг байв. Ингэснээр хөрш гүрнүүдийн зүгээс өөрийнх нь охин сууж байгаа улсын орднууд руу дайрч довтолдоггүй байжээ. Соронзонгомбо хаан Хятад, Непал, Жангжунг улсуудаас тус бүр эхнэр авсан байна. Эдгээр гүнжүүд өөрийн улсаас өөрийн шашныг авчирав. Хятад болон Непал гүнж нар Бурханы шашны судар бичгүүдийг, харин Жангжунгийн гүнж Бөөгийн шашныг авчирав. Бөөгийн шашин нь Жангжунгийн уламжлалт шашин байжээ.

Хэрэв барууны түүх судлалын байр сууринаас авч үзвэл энэ үед Бурханы шашны нөлөө нэг их байсангүй. Хамгийн том өөрчлөлт нь анхны эзэн хаан өөрийн газар нутагт 13 Бурханы шашны сүмийг барьж байгуулжээ. Төвдийн газрын зургийг дэлхий дээр налайн хэвтэх шуламтай адилтгадаг байв. Иймээс эзэн хаан Төвдийн шулмыг номхотгох үүднээс зүү тавьдаг цэгтэй адил биеийнх нь 13 цэгийг сонгон сүм байгуулсан аж. Ингэж энэхүү цаст бүс нутагт Бурханы шашин орж ирэв.

Соронзонгомбо хаан өөрийн Эзэнт гүрнийг нэгдмэл байдлаар нь авч үлдэх үүднээс Төвд хэлээр бичих цагаан толгойтой болохыг хүслээ. Ингээд тэрээр өөрийн элч Тонми Самботаг цагаан толгой авчруулахаар Хотан руу илгээв. Төвдийн уламжлалт түүхэн бичгүүдэд Энэтхэг гэж бичсэн байдаг. Хотан гэдэг нь Баруун Төвдийн хойд хэсэгт байх Төв Азийн Бурханы шашинтай улс байлаа. Элчийн Хотан руу явах зам нь Кашмираар дайрдаг байв. Тэрээр Кашмираар өнгөрч явахдаа, Хотанд очиж уулзах гэсэн багш нь Кашмирт түр байгааг олж мэдэв. Ингэж Төвдийн бичиг Кашмираас ирсэн гэх яриа гарах болжээ. Зөв бичих зүйн судалгаагаар Төвд бичиг нь Хотан бичигтэй илүү төстэй байгааг олж тогтоосон. Үүний дараа Энэтхэгийн Бурханы шашин гэхээсээ илүүтэйгээр Хятад болон Хотанд байсан Бурханы шашнаас их зүйлийг авч байв. Гэхдээ энэ үед Төвдөд Бурханы шашнаас илүүтэйгээр Бөөгийн шашин зонхилж байв. Улс орны үйл хэрэгтэй холбоотой ёслолууд Бөөгийн шашны уламжлалаар зохиогддог байлаа.

Хуучин шилжүүлгийн үе (Няма)

8-р зууны дундуур Три Сонгдэцэн хаан ширээнд заларлаа. Тэрээр зөнчдөөс Төвдөд ирээдүйд Бурханы шашны номлол тархана гэж сонссон байв. Ийнхүү тухайн зөгнөлийн дагуу тэрээр Энэтхэгээс Бурханы шашны багш Шантаракшитаг залж авчирлаа. Энэтхэгийн багшийг ирээд удаагүй байхад Төвдөд цэцэг өвчин тархав. Төвдөд гадаадын нөлөө орж ирэхийг эсэргүүцдэг ордны түшмэдүүд өвчин тархсан явдалд Шантаракшитаг буруутган Төвдөөс хөөн гаргалаа. Шантаракшита явахаасаа өмнө хаанд Ринбүүчи Падмасамбаваг урьж авчран, асуудлаа шийдүүлэхийг зөвлөв. Три Сонгдэцэн түүний зөвлөлгөөг хүлээн авч, Падмасамбхаваг авчран Төвдийн элдвийн муу зүгийн хүчийг хөөлгөв. Үүний дараа хаан Шантаракшитаг дахин урилаа. Төвдөд нэлээд хэдэн сүм байсан боловч хийд байсангүй. Иймд тэд анхны хийдийг Лхасаас урдхан талд Самияад барьж байгууллаа. Энэтхэгийн багш анхны лам нарт сахил хүртээв.

Ринбүүчи багш Төвдөд байхдаа нэг их хичээл заасангүй. Тэрээр тухайн үед Төвдүүд сургаал хүлээж авахад арай бэлэн биш байна гэж үзээд, судар бичгүүдийг далд хадгалж байв. Эдгээр судар бичгүүд гэдэгт гүнзгий төвшний Тарнийн сургаал болох Цогчин судар байв.

Үүнээс хойш Самияагийн хийдэд Хятад, Энэтхэг, Жангжунг эрдэмтэд харилцан туслалцах замаар өөрсдийн уламжлалт судар бичгүүдийг орчуулж, эмхтгэх ажил хийж байв. Удалгүй Бурханы шашин төрийн шашин боллоо. Энэ үед Хятадууд хамгийн их нөлөөтэй байлаа. Хятадын хаан хоёр жилд нэг удаа Самияагийн хийд рүү хоёр лам явуулдаг байв. Хятадын лам нарын дагадаг байсан Бурханы шашны урсгал нь Японы Зэн урсгалын өмнөх хэлбэр болох Чан урсгал байв.

Шантаракшита Хятадуудтай зөрчилдөнө гэдгийг урьдчилан мэдэж байлаа. Та бүхэн шашны түүх вакуум орчинд явагдаагүй гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Шашны түүх улс төрийн түүхтэй салшгүй холбоотой бөгөөд тухайн үед Төвд, Хятад хоёрын хооронд их дайн болдог байв. Шантаракшита Төвдүүдэд өөрийн шавь Камалашилаг урьж авчран өөрсдийн асуудлуудаа шийдүүлэхийг зөвлөв.

Энэ үед Три Сонгдэцэн илүү олон Төвдүүдийг Энэтхэг рүү явуулж сургаал, номоос нь авчруулах, мөн өөр олон Энэтхэг багш нарыг урьж авчрах ажил хийж байлаа. Өөр олон судар бичгүүдийг далд хадгалж байлаа. Учир нь Хятад болон Төв Азийн улсуудтай дайтаж байсан, мөн түшмэдүүд Төвдөд гадаадын нөлөө орохын эсрэг байр суурьтай байв. Энэ байр суурь нь зөвтгөх үндэслэлтэй. Учир нь тухайн үед Төвдийн Самияад байсан болон хааны ордонд байсан Бөөгийн шашинтнуудыг ихээр хэлмэгдүүлж байв. Бөөгийн шашныг дагагчдын ихэнхи нь Жангжунгаас гаралтай байлаа.

Мөн тэр үед Энэтхэгийг төлөөлж байсан Камалашила болон Хятадын төлөөлөл хоёрын хооронд сургаалийн талаар маргаан болж байв. Хятадууд энэ маргаанд ялагдав. Мэдээж Чан урсгалын багш логик цэц булаалдах маргаанд Энэтхэгийн логик ухааны мастерыг ялах боломж байсангүй. Хүч тэнцвэргүй маргаан байлаа. Чан урсгалынхан логикийн арга ухаанд суралцдаггүй байв. Олон учир шалтгааны үүднээс уг маргааныг Хятадуудыг хөөн явуулж, Төвдөд зөвхөн Энэтхэгийн Бурханы шашныг авч үлдэх гэсэн улс төрийн зорилготой алхам байсан гэж үзэж болно. Төвдийн хөрш байсан улсууд дундаас Энэтхэгээс ирэх цэргийн аюул занал хамгийн бага байлаа.

Би түүхийг Төвдийн уламжлалт байр сууринаас бус Барууны шинжлэх ухаанч байр сууринаас тайлбарлахыг илүүд үздэг. Би өөрөө ч ийм боловсрол эзэмшсэн. Ингэснээр асуудлыг илүү тодорхой харах, илүү ойлгомжтой болох шиг санагддаг юм.

Үүний дараа маш их орчуулгын ажил хийгдлээ. 9-р зууны эхээр хааны ивээл дор эрдэмтэд санскрит-төвд хэлний толь бичгийг хийж, орчуулгын нэр, томъёо, хэв маягийг нэг стандарттай болгов. Тухайн үед эрдэмтэд Тарнийн сургаалийн нэр томъёог толь бичигтээ оруулаагүй байгаа нь их сонирхол татдаг. Тарнийн ёс тэр үед аль хэдийнэ маргаантай байжээ.

9-р зууны дундуур Ландарма хаан алдартай Бурханы шашны хэлмэгдүүлэлтээ явууллаа. Төвдийн уламжлалт түүхийн бичлэгтэй адил Ландарма хааныг савдаг, чөтгөр болгон тодорхойлохоосоо илүүтэйгээр тухайн үед Төвдийн засгийн газрын эрх мэдэлд хэт их нөлөөлөх оролдлого хийж байсан Самияагийн шашны удирдагчид, лам нарын эсрэг хийсэн арга хэмжээ гэж бодитойгоор харах нь зүйтэй. Улсын хураан төвлөрүүлсэн татвар нь эдийн засгийг тэтгэхээс илүүтэйгээр маш ихээр сүм, хийдүүдийг тэтгэхэд зарцуулагдаж байв.

Үнэн хэрэгтээ Ландарма хаан сүм хийдүүдийг хаасан болохоос Бурханы шашныг устгаагүй юм. Тэрээр Бурханы шашны номын сангуудыг устгаагүй. Энэ үйл явдлаас зуун жилийн дараа Атиша Төвдөд ирээд эдгээр номын сангуудыг очиж үзэж байсан. Бурханы шашныг сүм хийдээс гадуур дагаж, шүтэж болдог байв. Энэхүү “хуучин шилжүүлгийн үеийн” (хуучин орчуулгын үе) өмнө болоод одоо үед бий болсон тогтолцоог сүүлд “хуучин уламжлал” буюу Няма уламжлал гэх болжээ.

Шинэ шилжүүлгийн үе

Дээр дурдсантай адил Бурханы шашны хэлмэгдүүлэлтээс олон жилийн өмнө Бөөгийн шашны хэлмэгдүүлэлт болсон. Ринбүүчи багш болон тухайн цаг үеийн бусад Бурханы шашны багш нарын адилаар Бөөгийн шашны багш нар судар, бичгүүдээ далд хийн хадгалж байв. 10-р зууны эхэн үед Бөөгийн шашныг дагагчид өөрсдийн нуун далдалсан Тарнийн сургаал, судар бичгүүдээ гаргаж ирсэн. Бөөгийн шашны сургаал нь Бурханы шашны сургаалтай их төстэй. Сонирхолтой нь Бөөгийн шашинд судар бичгээ нуун далдалж, хожуу гаргаж ирдэг заншлыг Бурханы шашин ийм заншилтай болохоос өмнө хэрэгжүүлж байжээ.

Сүүлд 10-р зуунд Төвдөд Тарнийн сургаалийн талаар их буруу ойлголтууд бий болох болсон. Энэ үед Няма уламжлал нь сүм хийдийн гадуур хадгалагдаж байв. Хүмүүс сургаалийг үгчилж ойлгож байлаа. Нэн ялангуяа сургаалийн хүчирхийлэл, бэлгийн харьцааны талаарх хэсгийг үгчилж ойлгож байв. Нийгэмд хүчирхийлэл, бэлгийн харьцааг сонирхон, хүлээж авах хандлага хэзээ ч байсаар ирсэн. Тэр цаг үед ч байсан нь тодорхой.

Дээр өгүүлсэнчлэн хаан Энэтхэг рүү судлаач, эрдэмтдийг явуулж сургаалийг нь авчруулах замаар эдгээр буруу ойлголтуудыг засахыг оролдсон. Тухайн үед буруу ойлголтууд түгэж байсан шалтгаан нь сургаалийг стандартчилан хэвшүүлж байдаг сүм хийдүүд байгаагүй байсантай холбоотой. Одоо бүгдээрээ "шинэ шилжүүлгийн үе" (Сарма, шинэ орчуулгын үе) гэх цаг үе рүү очицгооё. Энэ цаг үед Кадам, Сажа, Гаржүд гэх мэт шашны уламжлалууд сууриа тавьжээ. Эдгээр нэр Энэтхэгт огт байгаагүй. Энэтхэг болон Непал руу явсан олон орчуулагчид буцаж ирэхдээ өөр, өөр сургаал, бичиг, тарнийн адислалтай хүрч ирцгээсэн. Мөн Энэтхэг, Непал, Кашмираас олон багш нар Төвд рүү хүрч ирцгээсэн. Төвдийн олон төрлийн уламжлал эдгээр багш нараас үүдэлтэй.

Энэ үзэгдэл өнөөдөр болж буй үйл явдалтай ч төстэй. Баруунд маш олон тооны Төвд лам нар ирсэн. Тэд өөрсдийн сургаалийн төвүүдийг л нээхээс биш хоорондоо харилцаа, холбоотой ажиллаж байгаа нь харагддаггүй. Мөн олон Барууны орнуудаас хүмүүс Энэтхэг болон Непалд буй дүрвэгч Төвдүүдтэй хамт суралцахаар ирдэг. Тэднээс ч бас олон хүмүүс нутаг буцсан хойноо өөрсдийн сургаалийн төвүүдийг нээдэг. Одоо Калу Ринбүүчигийн сургууль, Шамар Ринбүүчигийн сургууль, Согял Ринбүүчигийн сургууль, Намхай Норбу Ринбүүчигийн сургууль, Лама Еэшэгийн сургууль, Гэвш Түвдэн Навааны сургууль, Гэвш Равданы сургууль, Трунгпа Ринбүүчигийн сургууль гэх мэтээр цаашид үргэлжлээд нэрлээд байж болохоор сургуулиуд үүсээд байна. Эдгээр сургуулийн аль нь ч Төвдөд байгаагүй. Одоо Барууны хүмүүс “Би Калу Ринбүүчигийн дагагч”, “Би Намхай Норбугийн дагагч” гэж өөрийнхөө багшаар өөрийгөө тодорхойлж хэлж байхыг элбэг сонсох болсон. Одоо Баруунд бий болж буй эдгээр сургуулиудын үүсэж байгаа маягаар Төвдөд бас сургуулиуд ингэж үүссэн болов уу. Эдгээр уламжлалууд цоо шинэ бөгөөд өмнө нь огт байгаагүй юм.

Өнөөдөр олон багш шавь нар байгаатай адил тэр үед ч бас олон багш шавь нар байжээ. Хүмүүс хэд, хэдэн уламжлалыг судалж, үүнээс улбаалан уламжлал, сургуулиуд хоорондоо зарим талаар холилдож ч байсан. Ингээд тэр үед сургаалийн төв нээхийн оронд хийд барьж байгуулж байв. Үүний дараа хэд хэдэн сургаалийн уламжлалууд хоорондоо нэгдэж цаашид цөөн хэдэн сургууль болон хөгжсөн. Баруунд ч бас ингэх байх гэж найдаж байна. 200 гаруй төрлийн сургаалийн уламжлал цаашид үргэлжлэн хөгжөөд явна гэдэг бараг боломжгүй зүйл. Энэ цаг үед төрөл бүрийн сургаалийн уламжлал, судар, тарнийн адислалууд нэгдсэнээр Кадам, Гаржүд, Сажа уламжлалын сургуулиудыг үүсгэсэн. Энэ цаг үеийн өмнө байсан төрөл бүрийн сургаалийн уламжлалууд нь Няма болон Бөөгийн шашинтай очиж нэгдэж байжээ. Үүнээс өмнөх цаг үед нь болохоор зүгээр л тархай бутархай сүм, хийдүүд байсан болохоос зохион байгуулалттай сургуулиуд байсангүй.

Төвдийн энэ таван уламжлалд уг үндэснээсээ авсан бусдаасаа ялгарах онцгой шинж чанар байхгүй. Олон янзын багш нарын сургаалийн уламжлалыг нэгтгэсэн үйл явцын үр дүнд бий болсон сургууль юм. Өөрөөр хэлбэл Төвдөд айлчлан ирсэн багш нарын сургаал, адислалын үр дүнд бий болсон. Ингэж 10-р зууны төгсгөлд Төвдөд Бөөгийн шашныг багтаасан таван уламжлал үүсэх үйл явц эхэлжээ.

Кадам ба Гэлүг

Кадамын сургаалийн уламжлал Энэтхэгийн Атиша багшийн сургаалиас үүсэлтэй. Энэ уламжлалын нэг онцгой зүйл нь бол Ложонгийн сургааль. Ложонгийг “оюун ухаанаа дасгалжуулах” гэж гол төлөв орчуулдаг. Миний хувьд “хандлагаа цэвэршүүлэх” гэж орчуулмаар санагддаг юм. Энэ уламжлал нь цааш гурав хуваагдсан боловч 14-р зууны сүүл, 15-р зууны эхээр Зонхов дахин нэгтгэж Гэлүг уламжлалыг үүсгэсэн.

Зонховын олсон маш том амжилтуудын нэг нь тэрээр өөрийн цаг үеийн бүх л Бурханы шашны судар, бичгүүдийг уншиж гүйцээсэнд байгаа юм. Олон бичвэрүүд Төвд хэл дээр олон янзын хувилбараар байдаг. Ихэнхи нь 3-4 удаа орчуулагдаж, нэмэлт тайлбартай болсон байдаг. Зонхов энэ бүгдийг бараг уншиж гүйцээсэн бөгөөд бүх л судар, Тарнийн сургаалиудыг харьцуулсан байдаг. Тэрээр “Энэ хэсгийн хувьд энэ хувилбараар тэгж орчуулсан, тэр хувилбараар ингэж орчуулсан байдаг, энэ хувилбарт тэгж тайлбарласан, тэр хувилбарт ингэж тайлбарласан байдаг. Энэ тайлбар эсвэл орчуулга нь логик муутай, ойлгомжгүй, учир нь тэр хувилбартай зөрчилдөж байна.” гэх мэтээр бичсэн байдаг.

Ийм замаар Зонхов БҮХИЙ л зонхилох сургаалиудын зөв орчуулга, ойлголтуудыг цэгцэлж өөрийн дүгнэлтийг хийж байв. Тэрээр өөрийн судалж бичсэн бүх асуудалдаа “Энэ хэсэг бол ийм утгатай. Учир нь би тэгж бодож байна.” гэж тулгах бус, бүгдийг нь учир шалтгаан, логикийн хувьд баталж гаргаж ирж байв. Үүнээс гадна тэрээр бусдын зүгээр хараад өнгөрдөг маш хэцүү бичвэрүүд дээр тогтон ажиллаж байсан бөгөөд түүний хийсэн ажил Гэлүг сургуулийн үндэс болсон юм.

Зонховт олон шавь байсан бөгөөд тэдний нэг нь “Анхны Далай лам” байсан юм. Гэхдээ “Далай лам” гэх үгийг энэ уламжлалд түүний гурав дагч дүр тодрох хүртэл ашиглаагүй юм. Гурав дахь Далай ламын “Далай лам” гэсэн нэрийг Монголчууд өгчээ. 5-р Далай лам 17-р зууны дундуур Төвдийг улс төрийн хувьд удирдах болсон бөгөөд нэрийг нь бас л Монголчууд өгчээ. Монголчууд ийнхүү нэр өгсөн явдал нь Төвдөд 150 жил үргэлжилсэн иргэний дайныг зогсоон, энх тайвныг тогтоох зорилготой байв. Улмаар Далай лам хэдийгээр өөрөө Гэлүг уламжлалаас гаралтай ч заавал Гэлүг гэлтгүй Төвдийн бүх л уламжлалуудыг хамгаалах байр суурийг баримтлах болжээ. 5-р Далай ламын гол багшийг “Анхны Панчин лам” гэж үздэг.

Сажа

Сажа уламжлал нь Энэтхэгийн Вирупа багшийн сургаалиас ихэвчлэн эх үүсвэрээ авсан. Түүний сургаальд үндэслэн Ламдрай судрын болоод Тарнийн сургаал үүссэн. Энэ нь Сажагийн гол сургаал бөгөөд “арга замууд ба тэдгээрийн үр дүнгүүд” гэсэн утгатай. Сажагийн уламжлал нь нэгэн язгууртан гэр бүлээс гаралтай, эртний таван багшийн сургаалиас эхтэй. 13-р зуунд Монголын Хувилай хаан энэ таван багшийн нэг болох Чогял Пагпаг Төвдийн улс төрийн удирдагч болгосон ажээ. Хувилай хааны хийсэн энэ алхам нь шинэ орчуулгын үед Төвдөд анх удаа улс төрийн нэгдмэл байдлыг бий болгосон юм.

Гаржүд

Гаржүд уламжлал нь хоёр том сургаалийн уламжлалаас бий болсон. Нэг нь Калу Ринбүүчи агсаны тэргүүлж байсан сургаалийн уламжлал буюу Шангпа Гаржүд юм. Энэ сургаалийн уламжлалыг Төвдийн Кюнгпо Нелжор багш 11-р зууны эхээр Энэтхэг рүү явж Наропа болон йогийн эмэгтэй багш нар болох Нигума, Сухасиддхи нараар ихэвчлэн заалган сурч ирээд үндэслэжээ.

Гаржүд уламжлалын нөгөө эх үндсээ авсан сургаалийн уламжлал нь Дагпо Гаржүд юм. Энэ сургаалийн уламжлал нь Тилопагаас Наропа руу дараа нь Төвдийн Марпа, Мил Богд болон Гампопа нарт дамжин иржээ. Гампопагийн дараа сургаалийн уламжлал нь цааш 12 хуваагдан үе, үеийн шавь нараар нь дамжин иржээ. Эдгээр 12 сургаалийн уламжлалаас өнөөдөр 3 нь түгээмэл тархсан бөгөөд Баруунд нэлээд сайн мэддэг болоод байгаа. Гампопагийн гарын шавь анхны Кармапа нь Карма Гаржүд уламжлалыг эхлүүлсэн. Нөгөө хоёр сургаалийн уламжлал нь Другпа болон Дригунг Гаржүд юм.

Гаржүд уламжлал нь дээрээ төвлөрсөн удирдлагагүй явсаар ирсэн. 1959 оны Лхасын бослогын үеээр өнөөгийн дүрвэгч Төвдүүд Энэтхэг рүү зугтах үед нөлөө бүхий Гаржүд уламжлалын тэргүүн болох 16-р Кармапа мөн дүрвэсэн юм. Дүрвэгчид суурьших үед түүнийг бүх Гаржүд сургуулийн тэргүүнээр түр хугацаагаар томилж байв. Харин өнөөдөр Гаржүд уламжлалын төрөл бүрийн урсгалууд урьдын адил өөр, өөрсдийн замаар замнаж байна.

11-р зууны эхээр шинэ орчуулгын үеийн сургуулиуд эх үндсээ тавьж байх үед Няма уламжлалын багш нар өмнө нь нуун хадгалагдсан сургаалиудыг олж авав. 13-р зуунд Лонченпа эдгээр сургаалийг эмхтгэж Няма сургуулийн судар, бичгийн эх үндсийг тавьжээ. Бусад Төвдийн уламжлалууд дотроос Няма уламжлал нь огт жигдрээгүй гэдгээрээ ялгардаг. Энэ уламжлалын сүм, хийд бүр тус, тусдаа үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Римей буюу нэгдэх хөдөлгөөн

Өөр нэг дурдах ёстой зүйл бол Римей буюу “нэгдэх хөдөлгөөн” юм. Энэ хөдөлгөөн нь 19-р зууны эхээр Төвдийн зүүн өмнөдөд орших Хамд эхэлсэн юм. Үндэслэгчид нь Гаржүд, Сажа, Няма сургуулийн багш нар байлаа. Тэдний дунд нөлөө бүхий багш байсан нь Анхны Конгтрул Ринбүүчи Жамгон Конгтрул юм. Римей хөдөлгөөнийг эхлүүлэх болсон гол шалтгаан нь Гэлүг уламжлалаас гадна бусад бүх уламжлалын сургаал, судар бичгийг хадгалж үлдэхэд оршиж байв.

Зарим Барууны эрдэмтэд Римей хөдөлгөөнийг эхлүүлсэн нь цаанаа улс төрийн зорилготой байсан гэж үздэг. Төвдийн төв болон зүүн хойд хэсэгт (Амдо) Гэлүг маш нөлөө бүхий гол уламжлал байв. Мөн Төвдийн Төв Засгийн газарт энэ уламжлалыг дагагчид зонхилж байв. Бусад уламжлалууд магадгүй хамтарч ажиллахгүй бол цаашид өөрсдийн уламжлалыг хадгалан оршиход хэцүү болсон байж болох юм. Мөн тэдэнд Төвдийг нэгтгэх хүч байх нь хэрэгтэй байв. Ингээд Римейн хөдөлгөөн эхэлжээ.

Төвдийн таван уламжлалын талаар хангалттай дэлгэрэнгүй танилцуулчих шиг боллоо. Хэдийгээр маш олон нэр дурдагдсан ч Далай ламууд, Панчин ламууд, Кармапа нарыг, ерөнхий түүхтэй нь хамт мэдэж байвал болно. Ингэснээр бид шашны бүлэглэлүүдийн зөрчлөөс өөрийгөө сэргийлж Төвдийн бүх уламжлалд хүндэтгэлтэй хандах болно.

Баярлалаа.