Берзиний архив

Доктор Александер Берзиний Бурханы шашны сургаалын архив

Энэ хуудасны Текст Хувилбар руу шилжих. Гол ачаалах холбоос руу очих.

Нүүр хуудас > Бурханы шашинд суралцахын өмнө > Бурханы шашин дэлхий дахинд > Дэлхий даяарх Буддизмын өнөөгийн байдал (1996)

Дэлхий даяарх Буддизмын өнөөгийн байдал (1996)

Александер Берзин
Кайр хот, Египет улс, 1996 оны 6 дугаар сар

Berzin, Alexander. Buddhism and Its Impact on Asia.
Asian Monographs, no. 8.
Cairo: Cairo University, Center for Asian Studies, June 1996
бүтээлийн хэсэг болж анх хэвлэгджээ.

Өмнөд ба Зүүн өмнөд Азийн Бага хөлгөний (Теравада) Буддизм

Шри Ланк улс

Бурханы шашин орчин үед зарим оронд цэцэглэн хөгжиж, өөр бусад улсуудад бэрхшээлтэй тулгарч байна. Жишээлбэл Шри Ланкад Бага хөлгөнийн урсгал (Теравада) хамгийн хүчирхэг хөгжсөн. Тайланд болон Бирмад (Мяанмар) мөн адил. Гэвч Лоас, Камбож, Вьетнамд ихэд доройтон сульджээ. Арван таваас арван есдүгээр зууны үед Инквизици, түүний дараах колоничлон эзлэгчдийн Христийн шашны Авралын зар түгээгчдийн эрүү шүүлт, байцаалт, мөрдөн мөшгилтийн улмаас болж Шри Ланкад Бурханы шашин нэг хэсэг уналтанд орсон юм. Арван есдүгээр зууны сүүлээр английн эрдэмтэд болон шашны судлаачдын тусламжтайгаар Бурханы номлол сэргэсэн. Үүнээс болж онолын үндэстэй мэдлэг олгох, лам нарын ард иргэдтэй ажиллах ажил болон зөвхөн лам өмсгөлтэй хүмүүс ч биш жирийн олон түмэн шууд бясалгал үйлдэх зэрэгт онцгой ач холбогдол өгдөгийнх нь хувьд Шри Ланкийн Бурханы шашныг ”протестант” Буддизм хэмээн тодорхойлсон байдаг. Ард түмний итгэл бишрэл их ч, тэд эрдэм мэдлэг, дадлагыг тэнцвэртэй хослуулсан лам нар ховор байгаад заримдаа сэтгэл дундуур байдаг ажээ.

Индонез ба Малайз улсууд

Арван тавдугаар зууны сүүл үеэр мөхөж байсан Бага хөлгөний урсгалыг Бали болон Индонез, Малайзын бусад хэсэгт сэргээн, тэтгэхэд Шри Ланкийн лам нар тусалж байв. Энэ нь маш бага хэмжээтэй байсан. Балид хүмүүс Хиндү шашин, Бурханы шашин, нутгийн чандар/сүнс шүтэх шүтлэгийн уламжлалыг хослуулан баримтлахыг сонирхдог байхад, Индонез Малайзын зарим хэсэгт далайн чанад дахь Хятадаас гаралтай Их хөлгөний урсгалыг шүтдэг хүмүүс байдаг. Мөн тэнд Хятад, Төвдийн Бага хөлгөнөөс хэсэгчилж авсан эрлийз маягийн Индонезийн Бурханы шашны зарим шинэ жижиг урсгалууд ч байгаа юм.

Индонезийн засгийн газрын Панчашила бодлогын дагуу бүх шашингууд Бурханд итгэх итгэлийг хамгаалах ёстой. Бурханы шашин Бурхан бол бодгаль оршихуй мөн гэж нотлогддоггүй тул Бурхангүй үзэлтэй хэмээн зарим үед тодорхойлогддог хэдий авч Адибуддаг буй хэмээн баталдаг учраас албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгддөг юм. Энэ нь Индонезид мянган жилийн өмнө ид дэлгэрч байсан Цогт цагийн хүрдэний Дандарын ёс буюу Дүйнхор бурханы сургаалд заадаг “Анхны Бурхан багш” гэсэн үг юм. Адибудда нь хамаг гадаад үзэгдлийн бүхнийг мэдэгч, туурвигч нь бөгөөд цаг хугацаа, үгс бусад хязгаарлалтдад хамаарагддаггүй. Хэдийгээр түүнийг билэг тэмдгээр илэрхийлдэг боловч үнэн хэрэгтээ биет бус дүр. Адибудда нь илүү хийсвэр бөгөөд оюун ухааны саруул гэрэл адил хамаг амьтны дотор оршин байдаг. Үүнээс үндэслэн Бурханы шашныг Хинду шашин, Лалын шашин, Христийн шашны Католик ба Протестант урсгалтай эн зэрэгцүүлэн Индонезийн төрийн таван шашны нэг хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг юм.

Энэтхэг улс

Арван долоодугаар зууны үед Энэтхэгийн Гимлайн нурууны бүс нутагт Бурханы шашин аажмаар устсан. Арван есдүгээр зууны сүүлчээр английн эрдэмтдийн тусламжтайгаар Шри Ланкчууд Энэтхэг дэх Бурханы ариун, эргэл мөргөлийн газруудыг сэргээх зорилгоор Мах бодь хэмээх нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулсан юм. Тэдний ажил үйлс маш амжилттай бүтсэн ба Бурханы шашны бусад урсгал, уламжлалуудын адилаар одоо тэнд эргэл мөргөлийн газар болох лам нарын ном хурах сүмүүд бий болжээ.

1950 оны үед Амбедкар гэгч Энэтхэгийн баруун хэсэгт амьдардаг „хүршгүй“ хэмээх каст буюу давхаргын хүмүүсийн дунд Бурханы шашны шинэ хөдөлгөөнийг сэдэж эхэлсэн. Нийгмийн хамгийн доод ангид хамрагдах энэ хүмүүс ихэвчлэн өөрсдийн гутамшгаас зайлахын тулд хэдэн зуу, мянга, мянгаараа нэгдэж байв. Үүний гол ач холбогдол нь, тэд улс төрийн болон нийгмийн эрх олж авах явдалд оршиж байлаа. Энэхүү шинэчлэлтийг үүсгэн байгуулсныхаа дараагаар Амбедкар нас барсан юм. Тэр цагаас хойш барууны шавь нарт тусгайлан зохион байгуулагдсан Бурханы шашны шинэ бүлэглэл болох Барууны Бурханы шашны андууд гэгчийг үндэслэгч Санхаракшита гэдэг англи хүн түүнийг удирдсаар иржээ.

Тайланд улс

Тайландад эзэн хаант улсын загварын нөлөөгөөр уламжлалынхаа цэвэр ариун байдлыг хадгалах хариуцлагын үүднээс Бурханы шашны лам нарын бүлгүүд дээд тэргүүн хамба болон ахмадын зөвлөлтэй байдаг. Хоёр янзын лам нарын бүлэг байдаг ба нэг хэсэг нь ойд амьдардаг, нөгөө хэсэг нь тосгонд амьдардаг. Хоёулаа эгэл олон түмний дэмжлэг, хүндлэлийг олжээ. Бадарчин лам нарын чанга хатуу уламжлалынхан бөглүү ширэнгэ ойд сууж, эрчимтэй бясалгал хийнэ. Тэд сургалтын хөтөлбөрийнх нь төвийг бүрдүүлдэг лам нарын сахилга батыг хатуу чанга мөрддөг. Тосгоны лам нар орон нутгийн хүмүүсийн сайн сайхны төлөө олон янзын ёслолыг үйлддэг. Шашны номоо цээжлэх үйлээр сургалт нь үндсэндээ бүрддэг. Тайландын соёлтой холбоотой сүнсэнд итгэх сүсэгтэй нийцүүлэн эдгээр лам нар хүмүүст гай зэтгэрээс хамгаалах сахиус өгдөг байна. Лам нарт зориулсан Бурханы шашны Их сургууль байдаг бөгөөд тэдний гол зорилго нь Бурханы судруудыг сонгодог Пали хэлнээс орчин үеийн Тай хэл рүү орчуулах явдал ажээ.

Мяанмар (Бирм) улс

Цэргийн дэглэмтэй Мяанмар (Бирм) улсын Шашны яамны удирдлагын доор Бурханы шашинд хатуу хяналт тавьдаг байсан. Ялангуяа тус орны хойд хэсэгт амьдарч байсан тэрс үзэлтнүүдийн хийдүүдийг хэрцгийгээр устгасан явдал билээ. Одоо засгийн газар үлдсэн лам нарын тусламж дэмжлэгийг авч, ямарваа шүүмжлэл гаргуулахгүй байлгахын тулд тэдэнд маш их хэмжээний мөнгө өгч байгаа аж. Бирм нь сургалт ба бясалгалыг адил тэнцүү онцлон чухалчилдаг тэнцвэртэй Бурханы шашны Сэтгэл зүй, Метафизик, Ёс суртахууны чиглэлийн “Абидарма” системийн эртний уламжлалтай орон юм. Ийм хандлага бүхий хийдүүд одоо ч нээлттэй байгаа бөгөөд энгийн ард иргэн гүн сүсэг бишрэлтэй хэвээр байгаа билээ. Арван есдүгээр зууны сүүлчээс хойш, Английн колонийн нөлөөгөөр Бирмын эрчүүд, эмэгтэйчүүдэд тэдний оюун ухааныг хөгжүүлэхийг дэмжих зорилгоор бясалгалын хичээлийг лам ба лам бус багш нар заадаг бясалгалын төвүүд олноор ажиллах болжээ.

Бангладеш улс

Бирмийн хилийн дагуу Бангладешийн урд хэсгээр Бирмын Бурханы шашны уламжлалыг хадгалсан тосгод олон байдаг. Бирмээс ихэд алслагдсан тэр нутагт шашны талаарх мэдлэг, дадлагын төвшин маш доогуур байдаг юм.

Лаос улс

Лаос улсад одоог хүртэл Бурханы шашныг уламжлалт хэлбэрээр тухайн газар нутгийн онцлогт тохируулан заадаг, шүтдэг боловч Америк-Вьетнамын дайны улмаас сүм хийдүүд нь хүнд доройтолд орсон билээ. Лаосчууд одоо болтол өдөр бүр өглөг өгч, лам нарт хоол унд өргөж, эгэл жирийн тэргэл өдрүүдэд сүмд очдог. Бясалгалын уламжлал тун тааруу. Урьд нь лам нар марксизмийн онолыг заавал сурч, заах ёстой байсан бол одоо ингэх шаардлагагүй болсон. Өнөөдөр хүмүүс коммунизмыг зөвхөн нэр төдий хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй бөгөөд лам болох нь илүү амархан болжээ.

Камбож улс

Камбожид Бурханы шашин Пол Потын сүйрүүлэлт, мөрдлөг хавчлагын дараа шинээр сэргэсэн бөгөөд ялангуяа Ханхүү Сианоукийг хаан болсон үеэс хойш шашны хязгаарлалтууд аажмаар суларч ирсэн юм. Улс оронд ажиллах хүч хэрэгтэй байсан учраас хүн сахил хүртье гэвэл 30 эсвэл 40 нас гарсан байх ёстой. Кхмерийн лам нарын тэргүүн Маха Госананда Камбожид бясалгал үндсэндээ үгүй болсон байсан учраас Тайландад бясалгалд сурч, одоо сурсан эрдмээ буцаан дэлгэрүүлэхийг хичээж байна. Тус оронд үлдсэн ойн уламжлал нь бясалгал гэхээсээ тусгай хүч чадлууд эзэмшихийг илүүтэй сонирхдог болсон байв.

Вьетнам улс

Вьетнамд Соёлын хувьсгалтай зүйрлэхээр зүйл хэзээ ч болоогүй авч тэнд Бурханы шашныг Төрийн дайсан гэж тооцох нь үргэлжилсээр бөгөөд лам нар төрийн эрх мэдэл, хяналттай хүч сорьсоор байна. Сахил хүртэх нь маш хэцүү бөгөөд мөн олон тооны лам нар шоронд хоригдсоор. Ихэвчлэн суртал нэвтрүүлгийн чанартай цөөн тооны хийдүүд байдаг аж. Тус орны хойт хэсэгт Вьетнамын дайны үеэр коммунистуудтай зэрэгцэн оршиж байсан лам нарын хүрээлэнгүүдийн хувьд хатуу дэглэм суларсан. Харин нутгийн урд хэсгийн лам нарт үл итгэх байдал, дэглэм маш хатуугаар үйлчилдэг.

Зүүн Азийн Бурханы Их хөлгөний урсгал

Тайван, Хонконг мөн Хятадын газар нутгууд

Хятадаас гаралтай Зүүн азийн Буддын шашны Их хөлгөний урсгал нь Тайван, Хонконг, Өмнөд Солонгост хамгийн хүчтэй дэлгэрсэн юм. Тайваны лам, гэлэнмаа нарын нийгэмлэгүүд нь их хүчтэй бөгөөд эгэл түмнийхээ харамгүй дэмжлэгийг олжээ. Нийгмийн сайн сайхны төлөө үйчилдэг Бурханы шашны Их сургуулиуд болон Бурханы номын хөтөлбөрүүд ч бий. Хонконгод ч лам нарын бүлгүүд цэцэглэн хөгжиж байна. Малайз, Сингапур, Индонез, Тайланд, Филиппин дэх Хятадын Бурханы шашны бүлгүүд эцэг өвгөдийн сайн сайхны төлөө, амжилт, хөрөнгө баялаг, эрүүл мэндийн төлөөх ёслолуудыг онцлон чухалчилна. Буддын шашны транс төлөвт ярилцдаг олон тооны зуучид байдаг. Тэр зуучдаас эгэл олон хүмүүс, эрүүл мэнд, сэтгэл санааны асуудлаараа зөвөлгөө авдаг. “Азийн бар” гэгдэх эдийн засгийн бодлогын хөдөлгөгч гол хүчин болдог Хятадын бизнесменүүд лам нартаа байнга сэтгэл харамгүй хандив өглөг өгч, санхүүгийнхээ амжилтын төлөө ном хуруулж байдаг ажээ.

Солонгос улс

Христийн шашны зүгээс суртал ухуулгаар хүмүүсийг шашиндаа элсүүлэх явдал эрчимжиж байгаа боловч Өмнөд Солонгост Бурханы шашин одоо ч хүчтэй хэвээр байна. Олон түмэн байнга дэмжиж байдаг лам болон гэлэнмаа нарын бүлэг олон бий. Ялангуяа Зэний Солонгос хувилбар болох Соны уламжлалт бясалгал цэцэглэж байна. Харин Хойт Солонгост суртал нэвтрүүлгийн зорилгоор ашигладаг сонгож авсан цөөн хэдэн хийд байдгийг эс тооцвол Буддын шашныг хатуу ширүүнээр дарж байна.

Япон улс

Япон улс жуулчдад үзүүлэх гайхамшигт сүм хийдүүд олонтой ч, тэдгээрийн ихэнх нь арилжааны хэлбэртэй болжээ. Хэдийгээр зарим нэг буурьтай номтнууд байгаа ч, уламжлал нь зонхилон туйлын ихээр хэлбэрийн төдий, сул дорой болжээ. Арван гуравдугаар зуунаас эхэлсэн, сүмийн санваартнуудад гэрлэх, согтууруулах ундаа хэрэглэхийг огт хориглодгүй уламжлалтай байв. Ийм санваартнууд аажимдаа ганц бие лам нарт байраа тавьж өгсөн. Ихэнх Япончууд Бурханы шашныг уламжлалт Шинто сүнсний мөргөлтэй хослуулсан хэлбэрийг шүтдэг байна. Тэд хүүхэд төрүүлэх, гэрлэх ёслолын үед Шинто шашны зан заншил, ёслолыг үйлддэг, талийгаачийг оршуулах үйлд Бурханы номын хуваргийг залах боловч аль алиных нь тухайд ойлголт хомстой байдаг ажээ. Томоохон компаниуд ажлын дарамтаа хөнгөлөх зорилгоор Бурханы шашны зарим аргыг хэрэглэх алхамуудыг хийж байгаа бөгөөд Японы Бурханы шашны нэг том урсгал дэлхий даяар Амирлингуйн суваргууд барих өргөн цар хүрээтэй хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Өөрсдийгөө Бурханы номтнууд гэж нэрлэдэг хэсэг галав юүлэх үеийг шүтэгч нар байдаг ч үнэн хэрэгтээ тэдэнд Бурхан багшийн сургаальтай нийцэх зүйл тун өчүүхэн. Түүхээс үзэхэд, Японы Бурханы шашны уламжлалууд нь туйлын үндсэрхэг, Япон бол Бурханы шашны диваажин нь юм хэмээх итгэл, үнэмшил дээр үндэслэсэн байдаг. Энэ нь эзэн хааны шүтдэг Шинто мөргөлийг үйлдсэнээрээ албатууд Япон үндэстэнд харьяалагдаж байх нь чухал гэсэн санаанаас үүдэлтэй билээ. Эдгээр уламжлалууд нь Бурханы шашныг шүтэгч улс төрийн туйлын үндсэрхэг, хэт үзэлтэй улс төрийн хүчнүүд үүсэхэд нөлөөлсөн юм.

Бүгд Найрамдах Хятад Ард улс

Бүгд Найрамдах улсын газар нутагт Хятадын гүнд буюу Хан Хятадын нутагладаг газар байсан ихэнх сүм хийдүүдийг устгаж, дийлэнх боловсролтой лам, гэлэнмаа, багш нарыг 1960-аас 1970-аад оны Соёлын хувьсгалын үеэр шоронд хорих буюу цаазалсан юм. Гэвч энэ нь Хан үндэстний бус бүс нутаг болох Төвд, Өвөр Монгол, Шинжаанд болсон үйл явдалтай харьцуулахад юу ч биш ажээ. Одоо Хятадын гүний Хан үндэстний бүх насны олон тооны хүмүүс Бурханы шашныг маш их сонирхож байгаа ч тэдэнд багшлах багш нар дутагдаж байгаа нь гол хүндрэл болж байна. Залуучууд олноороо сахил хүртэж байгаа боловч тэд нарын чанар нь дутмаг байна. Ихэнх коллеж төгссөн залуучууд ажил хийж, мөнгө олохыг хичээдэг учраас ядуу болон/эсвэл боловсролгүй гэр бүлээс гаралтай, голчлон хөдөөний залуус сүм хийдэд лам болж байна. Коммунист дэглэмийн дарамтыг тэсэж давсан цөөн тооны ахмад насны лам, гэлэнмаа нар байдаг боловч боловсрол бүхий дунд насны багш нэг ч үгүй. Хятадын томхон хотууд болон мөргөлийн газруудад засгийн газрын харъяа Бурханы шашны коллежууд байдаг бөгөөд эдгээр нь сургалтандаа улс төрийн боловсролыг агуулсан хоёроос дөрвөн жилийн хөтөлбөртэй байдаг байна. Тэнд шинээр сахил хүртсэн харьцангуй цөөн тоотой Хятадын Хан үндэстнийхэн сурдаг аж.

Ерөнхийдөө Хятадын Хан үндэстний хийдүүдэд Бурханы шашны боловсорлын түвшин маш доогуур. Одоо үед хүмүүс сүм хийд, суварга, хөшөө, баримлуудыг сэргээн засах гэх зэргээр Бурханы шашны гадаад байдлыг илүүтэй анхаарах болжээ. Үүнд зориулах мөнгө олоход цаг хугацаа, хичээл, чармайлт шаардагдаж, барилга байгууламж барих хэрэгтэй болдог. Зарим тохиолдолд Хятадын засгийн газар энэ сэргээн босголтонд зориулж санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг. Үүний дүнд олон Бурханы шашны сүм хийдүүдийг музей юмуу жуулчдын нүдийг хужирлах газар болгон, хувраг, гэлэнмаа нарыг тасалбар таслагч, сүмийн үйлчлэгч болгосон байна. Энэ нь Бээжингийн засгийн газрын ихэд хичээж, олох гэдэг дүр болох “шашны эрх чөлөөний” гадар өнгийг бий болгож байгаа юм. Ихэнх сэргээн босголтын ажлууд орон нутгийн хүмүүсийн хандиваар босдог ба нэг хэсэг нь гадаадын өглөгийн эзэд болон лам нарын өөрсдийнх нь хандиваар санхүүждэг байна. Коммунист дэглэмээс өмнөх сүмүүдийн уламжлалт өвөг дээдсийн чандар/сүнсийг тахих шүтлэг одоо сэргэн ирж байна. Хэдий тийм ч Хятадын төв хэсэгт сургалт, дадлагыг тодорхой төвшинд явуулж, идэвхтэй ажилладаг сүм цөөхөн юм.

Төв Азийн Бурханы Их хөлгөний урсгал

Цөлөгдсөн Төвдчүүд

Хятадын цэргийн эзэрхийллийн эсрэг хийсэн 1959 оны Төвдийн ард түмний бослогын дараа Энэтхэгт цагаачлан гарсан Дээрхийн Гэгээн Далай Ламыг хүрээлсэн Төвдийн дүрвэгсдийн нийгэмлэг бол Төв ази дахь Төвдийн уламжлалын хамгийн хүчирхэг нь билээ. Төвдөд байсан гол чухал сүм хийд, гэлэнмаа нарын хийдүүдийн олонхийг дахин сэргээж, тэнд эрдэмт лам, бясалгалын болон багш нар уламжлалт сургалтын бүрэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. Тэнд Төвдийн Бурханы номын сургалтын уламжлалыг хадгалан, хүмүүжил, судалгаа шинжилгээний ба хэвлэн нийтлэх боломжуудыг бий болгосон.

Цагаач Төвдүүд Бурханы шашныг сэргээн дэлгэрүүлэхийн тулд багш нар илгээх, залгамж холбоог дамжуулах зэргээр Энэтхэгийн Гимлайн нурууны бүс нутаг болох Балба, Бутан Ладак, Сиккимийг хамруулан тусалсаар ирэв. Эдгээр бүс нутгуудаас лам, гэлэнмаа нар Төвдийн дүрвэгсдийн хийд, Гэлэнмаа нарын хийдэд шавилан сууж, боловсрол олж байна.

Балба улс

Хэдийгээр Төвдийн Бурханы шашны уламжлалыг Балба улсын зүүн хэсгийн хүмүүс болох Шерпа нар болон, төв хэсэгт байх Төвдийн дүрвэгсэд баримталдаг ч, Балбын Бурханы номлолын уламжлалт хэлбэр өнөө болтол Катмандугийн хөндийд амьдардаг Нивари хүмүүсийн дунд оршин тогтносоор байна. Их хөлгөний хожуу үеийн Энэтхэг хэлбэр ба Хиндү шашны холимог урсгалыг баримталдаг энэ хүмүүс хийдийн дотоод хүрээнд кастын ангийн ялгааг хадгалж сахидаг цорын ганц Бурханы шашны нийгэмлэг юм. Арван зургаадугаар зуунаас хойш лам нарыг гэрлэхийг зөвшөөрдөг болсон бөгөөд ёслолын удирдагч, сүмийг харж ханддаг хүмүүсийн үе уламжлагддаг кастын анги бий. Эдгээр үүрэг хариуцлагыг гүйцэтгэдэг хүмүүс энэхүү кастаас гаралтай байх ёстой.

Төвд

БНХАУ дотроо Төвд, Чинхай, Ганьсу, Сычюань, Юнань зэрэг 5 мужид хуваагддаг ба Төвдийн Бурханы шашны байдал маш баргар хэвээр байна. 1959 оноос өмнө тэнд 6500 лам, гэлэнмаа нарын сүм хийд байснаас 150 л үлдэж, бусад нь устгагдсан бөгөөд эдгээрийн ихэнхийг нь соёлийн хувьсгалаас өмнө устгажээ. Маш олон тооны номтой лам, гэлэнмаа нар цаазлагдах буюу эсвэл хорих газарт нас барж, бас үлдсэн дийлэнх нь шар шувтлан хар болохоос өөр аргагүй байдалд хүрсэн байна. 1979 оноос эхлэн Хятадууд Төвдчүүдэд хийдүүдээ сэргээн засварлах зөвшөөрөл өгсөн бөгөөд маш олон сүм хийдүүдийг аль хэдийнээ дахин босгожээ. БНХАУ-ын Засгийн газраас хоёр гурван сүм хийдийг засах ажилд туслалцаа үзүүлсэн боловч олонхийг нь хилийн чанадад дүрвэн гарсан Төвд хүмүүс болон хуучин лам байсан хүмүүс, нутгийн олон түмний чармайлт, санхүүгийн дэмжлэгээр босгосон юм. Олон мянган залуучууд лам, гэлэнмаа болсоор байгаа ч БНХАУ-ын засгийн газраас энэ асуудал дээр хатуу хязгаар, хориг дахин тогтоогоод байгаа аж. Засгийн газрын болон цагдаагийн тагнуул туршуулууд лам болон зүсээ хувилгаж, хийдүүдэд шургалан, тагнан, шалгаж байдаг. Лам, гэлэнмаа нар хүний эрх чөлөөг нухчин дарж байгаа БНХАУ-ын бодлогыг байнга эсэргүүцэн, жинхэнэ өөртөө засах эрх, шашны эрх чөлөөг шаардан тэмцдэг байна.

Хятадын коммунист эрх баригчдын Төвд дахь Бурханы шашныг хянах оролдлого Панчин ламын хойд дүрийг тодруулах үед хамгаас тод томруун илэрсэн юм. Анхдугаар Панчин лам нь арван долоодугаар зуунд амьдарч байсан бөгөөд тавдугаар Далай Ламын Гэрийн багш байсан юм. Түүнийг Далай Ламын дараа орох шашны хоёр дахь их удирдагч гэж үздэг. Далай Лам буюу Панчин ламыг жанч халсны дараа залгамжлагчаар нь түүний хойд дүр болон тодорсон бяцхан хүүг сонгодог. Түүнийг Чойжин буулгаж, онгод дуудан, зөвөлгөө авч, хүүхдээр уг хүмүүсийн тухай нарийн ширийн дурсамж, урьд төрлийн нь эд зүйлсийг нь таниулан, сайтар сорьж шалгах замаар олж авдаг байна.

Хэдийгээр тавдугаар Далай Ламаас хойш, Далай Лам болон Панчин лам нар шашны болон төрийн тэргүүлэгч байсан боловч Панчин лам хэзээ ч улс төрийн байр суурь эзэлж байгаагүй юм. Хэдий тийм боловч хорьдугаар зууны эхэн үеэс Хятадууд Панчин ламыг улс төрийн талаас Далай Ламын өрсөлдөгч болгон, түүнийг идэвхтэй дэмжиж ирсэн бөгөөд Төвдчүүдийг хагалан бутаргахыг оролдсон ч энэ нь бүтээгүй аж.

Зүүн хойд Азийн Хятадын Хан бус угсааны хүмүүс болох Манжууд арван долоодугаар зууны дунд үеэс хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл Хятадыг удирдаж байлаа. Тэд Эзэнт улсынхаа нөлөөллийн хүрээнд Монгол, Төвдийн ард түмнийг үнэнч байлгахыг хичээн, гаднаас харахад Төвдийн Бурханы шашныг дэмжиж байгаа дүр үзүүлж байсан боловч байгууллагуудыг нь уран башир аргаар чиглүүлж, хянахыг байнга эрмэлзэн, хүндийн хүчний төвийг Лхасаас Бээжин рүү шилжүүлэхийг үргэлж оролдож байв. Арван наймдугаар зууны дунд үед Манжийн Эзэн хаан Далай Лам, Панчин лам нарын хойт дүрийг зөвхөн алтан савны заяа төөрөг олж харах аргаар тодруулах эрхтэй гэж зарлан тунхаглав. Төвдүүд тэдний шаардлагыг үл ойшоож, Далай Лам нар Панчин ламын сонголтыг баталдаг байв.

Хятадын коммунист Засгийн газар өөрсдийхөөр нь бол шашингүй үзлийг баримталдаг, шашны үйл хэрэгт хөндлөнгөөс оролцдоггүй бөгөөд өмнө нь Хятадыг захирч байсан хаант засаглалын бүхий л бодлогыг тэр чигээр нь жигшин үздэг ажээ. Гэвч 1995 онд Хядадууд өөрсдийгөө Манжийн хаадын хууль ёсны залгамжлагч гээд, 1989 онд таалал төгссөн аравдугаар Панчин ламын хойт дүрийг тодруулах, хүлээн зөвшөөрөх эрхтэй хэмээн зарласан. Энэ явдал Панчин ламын хийдийн Хамба ламтан дахин төрсөн хойт дүрийнх нь байгаа газрыг олж тогтоон, Далай Лам тэр хүүг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөд нэн удаагүй байхад болсон юм. Хожим нь тэр хүүг, тэдний гэр бүлийнхэнтэй нь Бээжинд аваачсанаар тэдний сураг тасарсан ба Панчин ламын хийд коммунистуудын шууд хяналтанд орж, Хамба лам нь баривчлагдсан. Дараа нь Хятадын эрх баригчид дээд цол зиндааны лам, багш нарыг Панчин ламын хойд дүрийг өөрсдөө тодруулах ёслолд цугларахыг тушаажээ. Хятадын ерөнхийлөгч энд сонгосон зургаан настай хүүтэй уулзан, түүнд Хятадын коммунист намд үнэнч байхыг сургажээ.

Хятадын Засгийн газрын хөндлөнгийн оролцоонооноос болж Төвдийн Бурханы шашинд нүүрлээд буй гол бэрхшээл нь тэдэнд мэргэшсэн багш нар дутагдалтай байгаа явдал. Хуруу дарам хэдхэн хуучны эрдэмт лам нар Коммунист хавчлагаас амь хэлтэрч үлдсэн бөгөөд цөөн тоотой багш нар сүүлчийн Панчин ламын хүчин зүтгэлээр байгуулсан Бурханы шашны Улсын коллежуудад хоёр эсвэл дээд тал нь дөрвөн жилийн хугацаатайгаар хязгаарлагдмал сургалтын хөтөлбөрөөр боловсорсон байдаг. Хэдийгээр Төвдийн сургалт Хятадын гүнд явуулж байгаагаас илүү ч, Төвдийн ихэнх сүм хийд нь жуулчдын нүд хужирлах газар болон хувирч, хаалга үүдээ нээж, лам нар нь сүм хийдээ арчилж, тасалбар таслан суух ёстой болоод байна. Ерөнхийдөө сүсэгтэн олны итгэл, сүсэг хүчтэй хэвээр байгаа ч, Хан Хятадууд үй олноороо тэнд шилжин суурьшиж байгаагийн улмаас ажлын байр хомсдож, залуусын нилээд хэсэг нь Хятадын гүнээс улам бүр нэмэгдэн, хямд үнээр орж ирэх согтууруулах ундаа, хар тамхи, садар самууны үзвэр, мөрийтэй тоглоомд автан, ёс суртахууны доройтолд ороод байна.

Зүүн Туркистан (Шинжаан)

Зүүн Туркистан буюу Шинжааны Халимаг Монголчуудын ихэнх сүм хийдүүд нь соёлын хувьсгалын үед устан үгүй болжээ. Заримыг нь одоо сэргээн засч байгаа атлаа Төвдөөс ч илүүтэйгээр багш нарын маш их дутагдалтай байна. Шинэ залуу лам нар суралцах нөхцөл боломжгүйн улмаас урам нь хугарч, олон залуус шашны эрдмийг сурах гэсэн замаа орхижээ.

Өвөр Монгол

БНХАУ-ын харьяанд байдаг Төвдийн Бурханы номтнуудаас хамгийн хүнд нөхцөлд байгаа нь Өвөр Монголчууд юм. Нутгийн баруун хагас дахь ихэнх сүм хийд нь Соёлын Хувьсгалын үед устгагдсан. Хуучин Манжийн газар нутаг байсан зүүн талын хийдүүд аль Дэлхийн хоёрдугаар дайны эцсээр Оросууд хойд Хятадыг Японоос чөлөөлөхөд тусалж байсан тэр үед Сталины цэргүүдийн хөлд үрэгджээ. Соёлын хувьсгалын үеэр сүм хийдүүдийг устгаж бараг дуусгасан. Өвөр Монголд 700 сүм хийд байснаас зөвхөн 27 нь үлдсэн тоо баримт байдаг. Шинжааны Төвдөөс ялгагдах нь сүм хийдийг сэргээн босгох талаар ямар нэг зүйл хийгдээгүй явдал. Хан Хятадууд олноор ирж сууршин, ялангуяа хот газруудад нутгийн Монголчууд маш олноороо тэдэнтэй гэрлэх болж, Бурханы шашнаа, уламжлалт соёлоо, унаган хэлээ орхисон ажээ. Жуулчдын нүд хужирлах цөөн хэдэн сүм хийд байдаг ч тэнд суудаг хэдэн баньд нарт бараг юу ч сургадаггүй ажээ. Алс холын говь, цөлийн бүс нутагт уламжлалт номоо хурсаар буй хуваргуудтай ганц хоёрхон хийд үлдсэн. Гэвч тэнд 70 аас доош настай хүн огт байхгүй. Төвдөөс ялгаатай нь гэвэл Төвдийн бүс нутгууд нь бэлчээрээр элбэг баян, нүүдэлчид нь сүм хийдийг сэргээн барихад дэмжих, шинэ лам нарыг тэжээх нөөц боломжтой байхад Өвөр Монголын Говь цөлийн итгэл, сүсгээ хадгалсан нүүдэлчид нэн ядуу билээ.

Монгол улс

Монгол улсад (Ар Монгол) олон мянган сүм хийдүүд байсан. Бүгдийг орвонгоор нь буюу хэсэгчлэн 1937 онд Сталины тушаалаар сүйтгэн устгажээ. 1946 онд Улаанбаатар хотноо нэгэн хийдийг ор нэрийн төдий дахин нээсэн. 1970-аад оны эхээр таван жилийн сургалттай лам нарын Дээд сургуулийг нээсэн байна. Гэвч сургалт нь маш товч бөгөөд марксист сургаалиудыг ихээр онцгойлон үздэг байв. Лам нарт хязгаарлагдмал тооны ёслол, номыг олонд зориулж хурахыг зөвшөөрсөн ч төрийн эрх мэдэлтнүүд тэнд оролцсон хүмүүсийг сайтар шалгаж, байцаадаг байв. 1990 онд Коммунизм нуран унасантай зэрэгцэн Энэтхэгт дүрвэн гарсан Төвдүүдийн туслалцаатайгаар Монголд Бурханы номлол дахин сэргэсэн. Олон шинэ лам нарыг сургахаар Энэтхэг рүү явуулж, 150 сүм хийдийг сэргээн засах буюу дахин нээж, уламжлалт ёслолуудыг сэргээсэн юм. Энэтхэгт буй Төвдчүүдээс хэд хэдэн лам багш нарыг залж авчирчээ. Төвдийн хар болсон лам нар дахин хийдэд ирж суулгүйгээр, сүм хийдээ сэргээн барихад хүчээ өргөн ажилласан бол Монголд хуучин лам байсан олон хүмүүс хийддээ буцаж ирсэн байна. Ихэнх настай лам нар хийддээ буцаж ирэхдээ аль хэдийнээ гэрлэсэн болохоор шөнө эхнэртэйгээ унтах, айл гэрийн амьдралаасаа болон архинаас татгалзаагүй тул лам хуваргуудын сахилга, санваартай холбоотой ярвигтай асуудлууд үүссэн байна.

Өнөөдөр Монголын Бурханы шашинд тулгараад байгаа хамгийн хэцүү асуудал нь Америкийн түрэмгий Христийн шашны Мормоны болон Баптистын урсгалын Авралын зар тараагчид нар юм. Гаднаас ирж буй Авралын зар тараагчид эхлээд Англи хэлийг заах нэрийдлээр цагаачлан ирээд, хэрэв шашинд нь орвол мөнгө төгрөгөөр туслах, мөн хүүхдүүдийг нь Америкт сургахад туслах санал тавьдаг. Тэд Иесүс Христийн тухай номыг Монгол ярианы хэлээр бичигдсэн ном товхимолыг маш гоёмсог хөрөг, зураг хавтастайгаар хэвлэн гаргаж үнэгүй тараан, мөн кино үзүүлдэг. Бурханы шашныхан үүнтэй өрсөлдөж чаддаггүй байна. Бурханы шашны ярианы хэлээр бичигдсэн ном ерөөсөө байхгүй, зөвхөн сонгодог хэл дээр байх бөгөөд үүнд орчуулга хийж чадах хүн тэр бүр олдохгүй, хийлээ ч ийм номуудыг хэвлэх мөнгө хөрөнгө байхгүй. Тийм учраас залуучууд, сэхээтнүүд Бурханы шашнаас Христийн шашин руу татагдан, шилжин орсоор байна.

Орос нутаг

Орос нутагт Бурханы шашны уламжлалтай гурван хэсэг байдаг. Байгал нуур хавийн Сибир дахь Буриадууд, баруун Монголын хойд хэсгийн Тувачууд, Каспийн тэнгисийн баруун хойно орших Халимаг нарын нутгууд юм. Буриадууд, Халимгууд монгол үндэстэй, Тувачууд харин түрэг гаралтай юм. Буриадад байгаа ердөө л гурван эвдэрч үлдсэн хийдийг эс тооцвол эдгээр бүс нутагт байдаг бүхий л сүм хийдүүдийг бүгдийг нь 1930-аад оны эцсээр Сталины тушаалаар устгажээ. 1940-өөд оны эхээр Сталин Буриад дахь хоёр ор нэр төдий хийдийг Дотоод яамны хяналтан дор дахин нээв. Хүчээр хар болгосонлам нар өдрийн цагаар лам дээлээ дүрэмт хувцас мэт өмсөөд, зарим ёслолыг үйлддэг байв. Зарим нь Монголын Бурханы шашны Их сургуульд суралцахаар явсан. 1990 онд Коммунизм унасаны дараа эдгээр гурван нутагт Бурханы сургаал нилээд их сэргэсэн. Төвдийн дүрвэгсэд лам нараа илгээж, бас тэндхийн лам нар Энэтхэгт Төвдийн хийдэд шавилан сууж, ном сурч байна. Буриадад одоо арван долоон хийдийг дахин байгуулаад байна. Монголтой адил лам нарынх нь дунд архи хэрэглэх, урьд эхнэртэй байсан зэргээс болж асуудал гардаг. Монголоос харин ялгаатай нь тэд эгэл амьдралыг тэвчсэн хуваргууд гэж зүтгээд байдаггүй юм. Мөн тэнд Халимаг ба Тувад сүм хийд нээх төлөвлөгөө яригдаж байх жишээтэй. Энэ гурван бүс нутагт Христийн шашны Авралын суртал тараагчид үйл ажиллагаагаа явуулдаг авч Монгол дахь шиг хүчтэй биш юм.

Азийн бусад Бурханы шашны уламжлалтай орнуудад Төвдийн Бурханы шашныг ихээр сонирхож байна. Нутгаасаа Энэтхэг рүү дүрвэн гарсан маш олон Төвд лам нар Зүүн Өмнөд Ази, Тайван, Хонконг, Япон, Солонгос улсуудад багшлахаар уригддаг. Төвдийн уламжлал дахь Бурханы сургаалын яруу тод тайлбаруудыг хүмүүс өөрийн уламжлалаа ойлгоход тустай, нэмэлт гэж үздэг. Мөн буян хишиг аривжуулж, эрүүл энхийг оршоох, сайтар боловсруулсан ёслолуудад хүмүүс итгэдэг юм.

Уламжлалт бус Бурханы шашинт улсууд

Дэлхий даяар тархсан уламжлалт бус Бурханы шашинт улсуудад тухайн шашны бүхий л хэв загварыг олж харж болно. Энд Азийн цагаачид, Азийн бус шүтэгчид гэсэн хоёр гол бүлэг бий. Ялангуяа Америк, Австралид амьдардаг Азийн цагаачид өөр хоорондоо ялгаатай олон Угсаатан ястны хийдүүдтэй. Энэ байдал Канад, Бразил, Перу зэрэг Баруун Европын хэд хэдэн улсад ялангуяа Францад арай бага цар хүрээтэй байгаа юм. Энд гол анхаарал сүсэг бишрэлийн дадлагыг онцгойлж, цагаачдыг хувь хүнийхээ, соёлынхоо, үндэсний онцлогоо хадгалахад туслахын тулд нийгэмлэг, төвөөр хангахад чиглэгддэг юм.

Түүнчлэн бүх уламжлалын Бурханы шашны “Бурханы номын төвүүд” одоо дэлхий даяар, тив бүрд 80 гаруй оронд бий болоод байна. Эдгээр төвүүдэд ихэнхдээ Ази бус хүмүүс байнга ирдэг. Тэд бясалгал, сургалт, ёслолыг онцлон чухалчилдаг. Эдгээр төвүүдийн дийлэнх нь Төвдийн Бурханы шашны, Теравада, Зэний уламжлалаас гаралтай сургаалуудыг айлддаг. Харин багш нар нь ази гаралтай Бурханы шашинтнууд болон барууныхнаас аль алинаас нь бүрддэг. АНУ, Франц, Германд хамгийн олон тоогоор байна. Гүнзгийрүүлэн судлахыг зорьсон суралцагчид байнга Азийг зорьдог. Түүнээс гадна дэлхий даяар олон тооны Их сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрт Бурханы сургаалийг зааж, Бурханы шашин болон бусад Шашин, Шинжлэх ухаан, Сэтгэл судлал, Анагаах ухааны хооронд үзэл бодлын солилцоо явагдах нь улам бүр нэмэгдсээр байна. Дээрхийн Гэгээн Далай Лам энэ тал дээр хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүн билээ.